ભારતીય સંસ્કૃતિમાં દિવાળીને સમૃદ્ધિ અને દેવી લક્ષ્મીની આરાધનાનો તહેવાર માનવામાં આવે છે, જે પેઢીઓથી નાણાકીય આયોજન અને સંપત્તિ સર્જન સાથે જોડાયેલો રહ્યો છે. આ તહેવાર પર માત્ર સોના-ચાંદીની ખરીદી કે બચત પૂરતી મર્યાદિત નથી રહી, પરંતુ હવે યુવા રોકાણકારો મ્યુચ્યુઅલ ફંડ્સમાં એસઆઈપી (SIP), ગોલ્ડ ઇટીએફ (ETFs) અને ડિમેટ એકાઉન્ટ દ્વારા આધુનિક રોકાણ તરફ આગળ વધી રહ્યા છે. આરબીઆઈ અને સેબી સાથે સંકળાયેલા નિષ્ણાતોના મતે, તહેવારો લોકોમાં બચતથી આગળ વધીને લાંબા ગાળાના આર્થિક આયોજન અને રોકાણ કરવાની માનસિક પ્રેરણા પૂરી પાડે છે, જે આજના સમયમાં નાણાકીય સાક્ષરતા વધારવામાં મદદરૂપ સાબિત થાય છે.
વ્યાપારિક જગતમાં પણ દિવાળીનું વિશેષ મહત્ત્વ છે, જ્યાં ગુજરાત સહિત અનેક વેપારી સમુદાયોમાં 'ચોપડા પૂજન' દ્વારા નવા નાણાકીય વર્ષની શરૂઆત કરવામાં આવે છે. જોકે, આ પરંપરાગત પદ્ધતિ હવે ડિજિટલ યુગમાં પરિવર્તિત થઈ છે, જ્યાં ભૌતિક ચોપડાઓની સાથે-સાથે ડિજિટલ લેજર્સ, જીએસટી (GST) અનુપાલન અને અકાઉન્ટિંગ સોફ્ટવેર રોજિંદા વેપારનો અભિન્ન અંગ બની ગયા છે. ધનતેરસના અવસરે સોના અને હીરાના વેપારમાં મોટો ઉછાળો જોવા મળ્યો છે, જેમાં જ્વેલરી ક્ષેત્રે ૧૫ થી ૩૦ ટકા સુધીની વૃદ્ધિ નોંધાઈ છે. ઊંચા ભાવ છતાં ગ્રાહકોની ખરીદશક્તિ અને હળવા વજનની ડિઝાઇનવાળા સોનાના દાગીના પ્રત્યેનો આકર્ષણ ભારતીય બજારની મજબૂતી દર્શાવે છે.
દિવાળીની આ અર્થવ્યવસ્થા માત્ર છૂટક વેચાણ પૂરતી સીમિત નથી, પરંતુ ઓટોમોબાઈલ, કન્ઝ્યુમર ડ્યુરેબલ્સ, ટ્રાવેલ અને ઈ-કોમર્સ ક્ષેત્રે પણ મોટો વેપાર આપે છે. ખાસ કરીને ટાયર-૨ અને ટાયર-૩ શહેરોમાં ડિજિટલ ચૂકવણી અને ઈ-કોમર્સના વ્યાપને કારણે બજારનો વ્યાપ વધુ વિસ્તર્યો છે. બીજી તરફ, બોમ્બે સ્ટોક એક્સચેન્જ (BSE) અને નેશનલ સ્ટોક એક્સચેન્જ (NSE) પર યોજાતું 'મુહૂર્ત ટ્રેડિંગ' શેરબજારના રોકાણકારો માટે પરંપરા અને નાણાકીય અનુશાસનનો સમન્વય સાધે છે. નિષ્ણાતો માને છે કે તહેવારોની મોસમમાં થતી ખરીદી એ માત્ર ક્ષણિક ઉત્સાહ નથી, પરંતુ તે ભારતીય ઉપભોક્તા અર્થતંત્રના ઊંડાણ અને લાંબા ગાળાના આર્થિક વિકાસના નવા વલણોને ઉજાગર કરે છે.
