માનવીય સંસ્કૃતિમાં મુખવટો એ માત્ર ચહેરો છુપાવવાનું માધ્યમ નથી, પરંતુ કોઈ નવા જ પાત્રમાં પરકાયા પ્રવેશ કરવાનો એક અદભુત કલાત્મક સેતુ છે. તાજેતરમાં 'ભારત પર્વ' દરમિયાન 'અતુલ્ય ભારત' અભિયાન અંતર્ગત યોજાયેલા વિશેષ પ્રદર્શનમાં ભારતના વિવિધ રાજ્યોની લોકકળાને રજૂ કરતા આકર્ષક મુખવટાઓ પ્રદર્શિત કરવામાં આવ્યા છે. 'ભારતના મુખવટા' શીર્ષક હેઠળ સજાવવામાં આવેલા આ અનોખા પ્રદર્શનમાં લાલ, લીલા, સોનેરી અને કાળા જેવા રંગબેરંગી તથા વૈવિધ્યસભર આકારના મુખવટાઓ મોટી સંખ્યામાં મુલાકાતીઓને આકર્ષી રહ્યા છે. લાકડું, માટી, ધાતુ અને કાગળના માવામાંથી કુશળતાપૂર્વક કંડારાયેલા આ ચહેરાઓ માત્ર નિર્જીવ કલાકૃતિઓ નથી, પરંતુ સદીઓથી ધબકતી આપણી ભારતીય લોકસંસ્કૃતિ અને પારંપરિક હસ્તકળાના મૂક સાક્ષી સમાન છે.
આ મુખવટાઓની પરંપરાનો ઇતિહાસ આપણા દેશમાં પ્રાગૈતિહાસિક કાળ જેટલો જ પ્રાચીન અને રોમાંચક રહ્યો છે. મધ્યપ્રદેશની વિશ્વપ્રસિદ્ધ ભીમબેટકાની ગુફાઓના પ્રાચીન શૈલચિત્રોમાં શિકાર કરતી વેળાએ અને સામૂહિક નૃત્યો વખતે મુખવટા પહેરેલા માનવોની આકૃતિઓ સ્પષ્ટપણે જોવા મળે છે, જે આ પ્રથાની પ્રાચીનતા સાબિત કરે છે. આ ઉપરાંત, સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિના ઉત્ખનનમાંથી પણ માટીમાંથી બનેલા (ટેરાકોટા) નાના મુખવટા મળી આવ્યા છે. આદિમ કાળમાં માનવીએ પ્રકૃતિના રૌદ્ર સ્વરૂપોને શાંત કરવા, ખેતીમાં મબલખ સમૃદ્ધિની કામના કરવા તેમજ અનિષ્ટ તત્વો અને રોગચાળાથી રક્ષણ મેળવવાની વિવિધ ધાર્મિક વિધિઓ માટે મુખવટાનો ઉપયોગ કરવાની શરૂઆત કરી હતી.
સમયના વહેણ સાથે ભરતમુનિના પ્રખ્યાત નાટ્યશાસ્ત્ર તેમજ રામાયણ અને મહાભારત જેવા મહાકાવ્યોના ગાઢ પ્રભાવ હેઠળ આ પ્રાચીન પરંપરાએ એક સમૃદ્ધ લોકનાટ્યનું સ્વરૂપ ધારણ કર્યું હતું. આ લોકનાટ્યોમાં દેવ અને દાનવ વચ્ચેના સંગ્રામની પૌરાણિક કથાઓ મુખવટાના અનોખા માધ્યમથી ગામડાઓના ચોરે અને રંગમંચ પર સજીવન થવા લાગી હતી. આજના આધુનિક યુગમાં પણ આદિવાસી સંસ્કૃતિ અને લોકનાટ્યના આ વિવિધ મુખવટાઓ આપણી પ્રાચીન કલાના ભવ્ય વારસાને જીવંત રાખવાનું કામ કરી રહ્યા છે, જે નવી પેઢીને આપણા ભવ્ય સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ સાથે જોડવામાં મહત્વપૂર્ણ સેતુ સાબિત થઈ રહ્યા છે.
