સનાતન ધર્મ અને ભારતીય સંસ્કૃતિમાં કોઈપણ માંગલિક કાર્ય કે દૈનિક પૂજા-અર્ચના અગ્નિદેવને સાક્ષી રાખીને દીવો પ્રગટાવ્યા વિના અધૂરી ગણાય છે. પૂજાના આરંભે પ્રગટાવવામાં આવતી દીપકની પવિત્ર જ્યોત ઘરના વાતાવરણમાંથી નકારાત્મકતા, તમસ અને વાસ્તુદોષનો નાશ કરીને સકારાત્મક ઊર્જા તેમજ દિવ્ય ચૈતન્યનો સંચાર કરે છે. શાસ્ત્રોક્ત દ્રષ્ટિએ શુદ્ધ ગાયના ઘીનો દીવો સર્વશ્રેષ્ઠ મનાય છે, જેનાથી સમગ્ર ગૃહ પરિસરમાં શાંતિ અને દેવી લક્ષ્મીજીની કૃપા જળવાઈ રહે છે. આ ઉપરાંત, વિશિષ્ટ સાધના અને સંકટ નિવારણ અર્થે સરસવ કે તલના તેલનો દીવો પ્રગટાવવાનું પણ ખાસ મહાત્મ્ય છે. ખાસ કરીને શનિદેવ, હનુમાનજી કે કાલભૈરવની ઉપાસનામાં તેલનો દીવો મનોકામના પૂર્તિ કરનારો તેમજ અનિષ્ટ તત્વોથી રક્ષણ આપનારો સાબિત થાય છે.
દીપ પ્રજ્વલિત કરતી વખતે વાટની સંખ્યા અને દિશા સંબંધી વાસ્તુશાસ્ત્રના નિયમોનું વિશેષ પાલન કરવું જોઈએ. સામાન્ય રીતે નિત્ય પૂજામાં બે વાટ ભેગી કરીને એક જ્યોત પ્રગટાવવાની શાસ્ત્રીય પરંપરા છે. જો બહુમુખી દીવો કરવો હોય તો તેમાં ત્રણ કે પાંચ જેવી વિષમ એટલે કે એકી સંખ્યામાં વાટ રાખવી અત્યંત શુભ અને મંગલકારી મનાય છે. વાસ્તુ નિયમો મુજબ ઘીનો દીવો હંમેશાં ભગવાનની જમણી બાજુ એટલે કે પૂજા કરનાર વ્યક્તિના ડાબા હાથ તરફ અને તેલનો દીવો ભગવાનની ડાબી બાજુ રાખવો વિધિસંગત છે. સાથે જ દીવાની જ્યોત પૂર્વ દિશા તરફ રાખવાથી ઉત્તમ સ્વાસ્થ્ય અને દીર્ઘાયુષ્ય પ્રાપ્ત થાય છે, જ્યારે ઉત્તર દિશા તરફ જ્યોત રાખવાથી આર્થિક સંકટો દૂર થઈને અખૂટ ધનલાભ થાય છે.
પૂજા સ્થાન પર કે તુલસી ક્યારે દીવો પ્રગટાવતી વખતે તેને ક્યારેય સીધો જમીન પર ન રાખવો જોઈએ. દીવાના પવિત્ર આસન તરીકે નીચે થોડા અક્ષત એટલે કે આખા અખંડ ચોખા અવશ્ય પધરાવવા જોઈએ, કારણ કે ચોખા પૂર્ણતા અને સમૃદ્ધિનું પ્રતીક છે અને તે મહાલક્ષ્મીને અતિ પ્રિય છે. પૂજા દરમિયાન જો અચાનક પવનથી દીવો ઓલવાઈ જાય તો મનમાં કોઈપણ પ્રકારનો ભય કે અપશુકનનો વહેમ રાખવાને બદલે ભગવાન સમક્ષ નમ્રભાવે ક્ષમાયાચના કરીને દીવો ફરી પ્રગટાવી લેવો જોઈએ. સંપૂર્ણ વિધિ-વિધાન અને પવિત્ર ભાવથી પ્રગટાવેલો દીપક મનની એકાગ્રતા વધારે છે અને ઘરમાં સુખ, શાંતિ તેમજ કાયમી લક્ષ્મીવાસ સુનિશ્ચિત કરે છે.
