ભારતની વસ્તી અને પ્રજનન દરમાં છેલ્લા બે દાયકામાં નોંધપાત્ર પરિવર્તન આવ્યું છે, જેને આધારે સુપ્રીમ કોર્ટે મંગળવારે એક મહત્વપૂર્ણ અવલોકન કર્યું છે. જસ્ટિસ પી. એસ. નરસિમ્હા અને જસ્ટિસ આલોક અરાધેની બેન્ચે મહારાષ્ટ્રની કાકોડા ગ્રામ પંચાયતના ભૂતપૂર્વ સરપંચ મંગલા ભીમરાવની અરજી પર સુનાવણી કરતા તેમનું ગેરલાકાયદેસર ઠેરવતું ડિસ્ક્વોલિફિકેશન રદ્દ કર્યું છે. વર્ષ ૨૦૦૩ના જાવેદ વિરુદ્ધ હરિયાણા રાજ્યના કેસના ચુકાદાને મોટી બેન્ચ સમક્ષ પુનર્વિચાર માટે મોકલતા કોર્ટે જણાવ્યું કે બે કરતાં વધુ સંતાનો ધરાવતા નાગરિકોને ચૂંટણી લડવાથી વંચિત રાખતા નિયમો હવે વર્તમાન સંદર્ભમાં સુસંગત નથી રહ્યા.
કોર્ટે આ મામલે આંકડાકીય ફેરફારો પર પ્રકાશ પાડતા જણાવ્યું કે વર્ષ ૨૦૦૩માં ભારતનો કુલ પ્રજનન દર (TFR) ૩ હતો, જે ઘટીને હવે ૧.૯ પર પહોંચી ગયો છે, જ્યારે વસ્તીને સ્થિર રાખવા માટે ૨.૧ નો પ્રજનન દર જરૂરી ગણાય છે. પ્રજનન દર રિપ્લેસમેન્ટ લેવલથી નીચે જવાથી ભવિષ્યમાં દેશના જનસંખ્યાકીય માળખા પર વિપરીત અસર પડી શકે છે, જેના કારણે વડીલોની વસ્તી વધશે અને કામદારોની સંખ્યા ઘટશે. આ પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને વસ્તી વૃદ્ધિ અટકાવવાના ઉદ્દેશ્યથી બનેલા જૂના કાયદાઓનું પુનઃપરીક્ષણ કરવું અત્યંત અનિવાર્ય બની ગયું છે, જેથી દેશ ગંભીર પરિણામોથી બચી શકે.
સુપ્રીમ કોર્ટે પ્રજનન સ્વાતંત્ર્ય અને લોકશાહીમાં ભાગ લેવાના અધિકાર વચ્ચેના સંતુલન વિશે પણ ઊંડી ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. કોર્ટે નોંધ્યું કે આવા કાયદાઓ નાગરિકોને બાળકો પેદા કરવા અને લોકશાહી પ્રક્રિયામાં ભાગ લેવા વચ્ચે અસ્વીકાર્ય પસંદગી કરવા મજબૂર કરે છે, જે સંવિધાનના અનુચ્છેદ ૨૧ હેઠળના 'રિપ્રોડક્ટિવ ઓટોનોમી' (પ્રજનન સ્વાતંત્ર્ય) ના અધિકારનું ઉલ્લંઘન હોઈ શકે છે. ઉલ્લેખનીય છે કે દેશના ૭ રાજ્યોએ આ નિયમ નાબૂદ કર્યો છે, જ્યારે હજુ પણ અસમ, ગોવા, ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર, ઓડિશા અને ઉત્તરાખંડ સહિતના કેટલાક રાજ્યોમાં આ પ્રાવધાન અસ્તિત્વમાં છે.
