દેશના બદલાતા જતા જનસંખ્યાકીય પરિદ્રશ્યને ધ્યાનમાં રાખીને સુપ્રીમ કોર્ટે બુધવારે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અવલોકન કર્યું છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે બે કરતાં વધુ સંતાનો ધરાવતી વ્યક્તિઓને ચૂંટણી લડવાથી અયોગ્ય ઠેરવતા કાયદાઓ વર્તમાન સમયમાં પોતાની સુસંગતતા ગુમાવી ચૂક્યા છે. જસ્ટિસ પી. એસ. નરસિમ્હા અને જસ્ટિસ આલોક આરાધેની બેન્ચે મહારાષ્ટ્રની કાકોડા ગ્રામ પંચાયતના પૂર્વ સરપંચ મંગલા ભીમરાવની અરજી સ્વીકારતા તેમની ચૂંટણીલક્ષી ગેરલાયકાત રદ કરી દીધી છે. આ સાથે જ કોર્ટે વર્ષ ૨૦૦૩ના 'જાવેદ વિરુદ્ધ હરિયાણા રાજ્ય' કેસના જૂના ચુકાદા પર પુનર્વિચાર કરવા માટે આ મામલો મોટી બેંચને મોકલી આપ્યો છે, જેણે અગાઉ પંચાયત ચૂંટણી માટે બે બાળકના નિયમને કાયદેસર ઠેરવ્યો હતો.
આ નિર્ણય પાછળ દેશના ફર્ટિલિટી રેટમાં આવેલા નોંધપાત્ર ઘટાડાને મુખ્ય આધાર બનાવવામાં આવ્યો છે. વર્ષ ૨૦૦૩માં ભારતનો કુલ પ્રજનન દર (TFR) ૩ હતો, જે હવે ઘટીને ૧.૯ પર પહોંચી ગયો છે, જ્યારે વસ્તી સ્થિર રાખવા માટે ૨.૧ નો રિપ્લેસમેન્ટ દર જરૂરી ગણાય છે. અદાલતે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી કે ભવિષ્યમાં કામદાર વસ્તી ઘટશે અને વયોવૃદ્ધોની સંખ્યા વધશે, જે દેશની ડેમોગ્રાફી પર વિપરીત અસર કરશે. આ બદલાતી વાસ્તવિકતા વચ્ચે વસ્તી નિયંત્રણના ઉદ્દેશ્યથી બનેલા જૂના કાયદાઓની સમીક્ષા કરવી અનિવાર્ય બની ગઈ છે. કોર્ટે તર્ક આપ્યો હતો કે સંતાનોની સંખ્યાને પબ્લિક ઓફિસ સંભાળવાની ક્ષમતા સાથે કોઈ સીધો સંબંધ નથી અને આવા નિયમો નાગરિકોને રાજકીય પ્રતિનિધિત્વથી વંચિત રાખે છે.
વધુમાં, કોર્ટે પ્રજનન સ્વાતંત્ર્ય અને લોકશાહીમાં ભાગ લેવાના અધિકાર વચ્ચેના સંતુલન પર ભાર મૂકતા જણાવ્યું કે આવા કાયદાઓ વ્યક્તિને કુટુંબ નિયોજન અને લોકશાહી પ્રક્રિયામાંથી કોઈ એકની પસંદગી કરવા મજબૂર કરે છે, જે બંધારણના અનુચ્છેદ ૨૧ હેઠળના અધિકારોનું ઉલ્લંઘન હોઈ શકે છે. મહારાષ્ટ્રના બુલઢાણા જિલ્લાના આ કેસમાં કાયદાકીય લડત લડનાર પૂર્વ સરપંચને રાહત મળી છે, જ્યારે દેશભરમાં સ્થિતિ અલગ અલગ છે. અમીકસ ક્યુરીના અહેવાલ મુજબ, સાત રાજ્યોએ આ નિયમ નાબૂદ કર્યો છે, ૧૫ રાજ્યોમાં આ નીતિ નથી, જ્યારે હજુ પણ આસામ, ગોવા, ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર, ઓડિશા અને ઉત્તરાખંડમાં આ પ્રકારના કાયદા અસ્તિત્વમાં છે.
