ભારતીય લોકશાહી અને કાયદાકીય ક્ષેત્રે એક અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ ઘટનાક્રમમાં, સુપ્રીમ કોર્ટે તાજેતરમાં દેશના બદલાતા જનસંખ્યાકીય પરિદશ્યને લઈને ગંભીર ટિપ્પણીઓ કરી છે. જસ્ટિસ પી. એસ. નરસિમ્હા અને જસ્ટિસ આલોક અરાધેની બેન્ચે સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું છે કે, જે કાયદાઓ બે કરતાં વધુ સંતાનો ધરાવતી વ્યક્તિઓને ચૂંટણી લડવા માટે અયોગ્ય ઠેરવે છે, તે વર્તમાન સમયના સંદર્ભમાં પોતાની પ્રાસંગિકતા ગુમાવી ચૂક્યા છે. અદાલતે વર્ષ ૨૦૦૩ના 'જાવેદ વિરુદ્ધ હરિયાણા રાજ્ય' કેસના જૂના ચુકાદા પર પુનર્વિચાર કરવા માટે આ મામલો મોટી બેન્ચ સમક્ષ મોકલ્યો છે, જેના કારણે ભવિષ્યમાં ચૂંટણી સુધારાઓ માટે એક નવો રાહ ખુલી શકે છે.
આ સુનાવણી દરમિયાન અદાલતે દેશના ઘટી રહેલા કુલ પ્રજનન દર (TFR) પર ખાસ ભાર મૂક્યો હતો. વર્ષ ૨૦૦૩માં ભારતનો પ્રજનન દર ૩ હતો, જે હવે ઘટીને ૧.૯ પર પહોંચી ગયો છે, જ્યારે વસ્તીને સ્થિર રાખવા માટે ૨.૧ નો પ્રજનન દર જરૂરી માનવામાં આવે છે. કોર્ટે અવલોકન કર્યું હતું કે પ્રજનન દર રિપ્લેસમેન્ટ લેવલથી નીચે જવાથી ભવિષ્યમાં દેશની જનસંખ્યા પર ગંભીર અસરો પડશે, જેમાં વયોવૃદ્ધ વસ્તી વધશે અને કામ કરવાની ઉંમરના લોકો ઘટશે. આ બદલાતી વાસ્તવિકતામાં વસ્તી વૃદ્ધિ અટકાવવાના જૂના હેતુથી બનેલા કાયદાઓની ફેરતપાસ કરવી અનિવાર્ય બની ગઈ છે.
આ કેસની પૃષ્ઠભૂમિમાં મહારાષ્ટ્રના બુલઢાણા જિલ્લાના કાકોડા ગ્રામ પંચાયતના પૂર્વ સરપંચ મંગલા ભીમરાવ ઈંગ્લે સામે ત્રીજું સંતાન હોવાને કારણે ચૂંટણી લડવા પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો, જેને સુપ્રીમ કોર્ટે રદ્દ કરી દીધો છે. અદાલતે નોંધ્યું કે આવા નિયમો નાગરિકોને બાળકો પેદા કરવા અને લોકશાહી પ્રક્રિયામાં ભાગ લેવા વચ્ચે અસ્વીકાર્ય પસંદગી કરવા મજબૂર કરે છે, જે સંવિધાનના અનુચ્છેદ ૨૧ હેઠળ 'પ્રજનન સ્વાતંત્ર્ય'નું ઉલ્લંઘન હોઈ શકે છે. હાલમાં દેશના સાત રાજ્યોએ આ નિયમ નાબૂદ કર્યો છે જ્યારે અસમ, ગોવા, ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર, ઓડિશા અને ઉત્તરાખંડમાં આ જોગવાઈઓ હજુ અસ્તિત્વમાં છે.
