કાયદો તમારા વિસ્તારના બાળકને ખરેખર શું અધિકાર અને વચન આપે છે?

એક નાનકડા શહેરમાં રહેતા પિતા પોતાની દીકરીના પ્રવેશ માટે નજીકની જાણીતી ખાનગી શાળામાં ફોર્મ ભરે છે. તેમણે ક્યાંક અસ્પષ્ટ રીતે સાંભળ્યું છે કે તેમના જેવા પરિવારોનાં બાળકો માટે કેટલીક બેઠકો મફત હોવી જોઈએ. પરંતુ જ્યારે તેઓ શાળાની ઓફિસમાં પહોંચે છે, ત્યારે તેમને કહેવામાં આવે છે કે કોટાની તમામ બેઠકો પહેલેથી જ ભરાઈ ગઈ છે.

એક નાનકડા શહેરમાં રહેતા પિતા પોતાની દીકરીના પ્રવેશ માટે નજીકની જાણીતી ખાનગી શાળામાં ફોર્મ ભરે છે. તેમણે ક્યાંક અસ્પષ્ટ રીતે સાંભળ્યું છે કે તેમના જેવા પરિવારોનાં બાળકો માટે કેટલીક બેઠકો મફત હોવી જોઈએ. પરંતુ જ્યારે તેઓ શાળાની ઓફિસમાં પહોંચે છે, ત્યારે તેમને કહેવામાં આવે છે કે કોટાની તમામ બેઠકો પહેલેથી જ ભરાઈ ગઈ છે. આ વાત સાચી છે કે નહીં તેની તપાસ કરવાનો તેમની પાસે કોઈ રસ્તો નથી.

આખરે તેઓ એવું માનીને પાછા ફરે છે કે આ કાયદો તેમના જેવા પરિવારોને લાગુ પડતો જ નથી. પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે આ કાયદો તેમના પરિવારને પણ લાગુ પડે છે અને તેમણે ધાર્યું છે તેના કરતાં તેમાં ઘણી વધુ જોગવાઈઓ છે. કાયદાએ જે વચન આપ્યું છે અને સામાન્ય પરિવારે વાસ્તવિક જીવનમાં જે અનુભવ્યું છે. તેની વચ્ચેનો તફાવત જ આ સમગ્ર મુદ્દાની અસલી કહાની છે. દરેક બાળકનો કાનૂની અધિકાર ભારતનો બાળકોને મફત અને ફરજિયાત શિક્ષણનો અધિકાર અધિનિયમ (Right to Education Act - RTE), 2009માં પસાર કરવામાં આવ્યો હતો. કાગળ પર જોઈએ તો આ કાયદો વિશ્વના સૌથી મહત્ત્વાકાંક્ષી શિક્ષણ કાયદાઓમાંનો એક છે. આ કાયદો 6થી 14 વર્ષ સુધીના દરેક બાળકને મફત અને ફરજિયાત પ્રાથમિક શિક્ષણની ખાતરી આપે છે. સૌથી મહત્ત્વની બાબત એ છે કે આ જવાબદારી માતા-પિતાની નહીં, પરંતુ સ્પષ્ટપણે સરકારની છે.

જો આ વયજૂથનું કોઈ બાળક શાળામાં પ્રવેશ મેળવી શકતું નથી, શાળાએ જતું નથી અથવા આગળના ધોરણમાં જઈ શકતું નથી, તો કાયદા મુજબ તેને પરિવારની નિષ્ફળતા નહીં, પરંતુ સરકાર અને વહીવટી તંત્રની નિષ્ફળતા ગણવામાં આવે છે. વિશ્વના મોટા ભાગના દેશોના શિક્ષણ કાયદાઓની સરખામણીમાં આ એક અલગ અને મહત્ત્વપૂર્ણ અભિગમ છે. ખાનગી શાળાઓમાં 25 ટકા બેઠકો અનામત રાખવાની જોગવાઈ આ કાયદામાં એક વિશેષ જોગવાઈ પણ કરવામાં આવી છે. જેનો હેતુ આર્થિક અને સામાજિક અસમાનતા ઘટાડવાનો છે. દરેક બિનઅનુદાનિત ખાનગી શાળાએ પ્રવેશના પ્રારંભિક સ્તરે પોતાની 25 ટકા બેઠકો આર્થિક રીતે નબળા વર્ગો (EWS) અને વંચિત જૂથોના બાળકો માટે અનામત રાખવી ફરજિયાત છે. આ રીતે પ્રવેશ મેળવનારા દરેક બાળકના શિક્ષણ પાછળ થતો ખર્ચ સરકાર શાળાને ચૂકવે છે.

આ જોગવાઈ પાછળનો વિચાર ખૂબ જ સરળ હતો. શ્રીમંત અને ગરીબ બાળકો માટે અલગ-અલગ શિક્ષણ વ્યવસ્થા ઊભી કરવાને બદલે શાળાના શરૂઆતના વર્ષોથી જ બંને વર્ગનાં બાળકોને એકસાથે અભ્યાસ કરવાની તક આપવી. કાગળ પર આ એક ઉત્તમ વચન છે. પરંતુ વાસ્તવિકતામાં તેનો અમલ મિશ્ર રહ્યો છે. આ કાયદામાં ક્યાં અને કેવી રીતે ખામીઓ રહી ગઈ છે તે સમજવું માતા-પિતા માટે માત્ર કાયદાની જાણકારી મેળવવા કરતાં પણ વધુ મહત્ત્વનું છે. શાળાઓમાં પાયાની સુવિધાઓનો અભાવ વર્ષ 2019-20ના સરકારી આંકડા અનુસાર, ભારતની માત્ર 25.5 ટકા શાળાઓ જ આ કાયદા દ્વારા નિર્ધારિત તમામ પાયાની માળખાકીય સુવિધાઓનાં ધોરણો પર ખરી ઉતરી હતી .આ સુવિધાઓમાં પૂરતા વર્ગખંડો, કાર્યરત શૌચાલયો અને પીવાના સ્વચ્છ પાણી જેવી આવશ્યક બાબતોનો સમાવેશ થાય છે.

વિવિધ રાજ્યો વચ્ચેની સ્થિતિમાં મોટો તફાવત જોવા મળ્યો હતો. પંજાબમાં 63.6 ટકા શાળાઓએ નિર્ધારિત ધોરણોનું પાલન કર્યું હતું. મેઘાલયમાં આ આંકડો માત્ર 1.3 ટકા હતો. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો, દરેક બાળકને યોગ્ય સુવિધાઓ ધરાવતી શાળામાં ભણવાનો જે કાનૂની અધિકાર છે, તે વાસ્તવિકતામાં બાળક કયા રાજ્યમાં અને ઘણી વખત કયા જિલ્લામાં જન્મ્યું છે તેના પર આધાર રાખે છે. ખાનગી શાળાઓની 25 ટકા અનામત બેઠકોમાં અનેક મુશ્કેલીઓ 25 ટકા ખાનગી શાળા પ્રવેશ કોટો એ એવી જોગવાઈ છે. જેની સાથે મોટાભાગના સામાન્ય પરિવારોનો સીધો સંબંધ છે. જોકે, આ જોગવાઈના અમલમાં અનેક સમસ્યાઓ સામે આવી છે. ઘણાં રાજ્યોમાં થયેલી તપાસ અને વાલીઓની ફરિયાદોમાં સામે આવ્યું છે કે કેટલીક શાળાઓ આ નિયમમાંથી બચવા માટે અલગ-અલગ રસ્તા અપનાવે છે.

પાત્રતા ધરાવતા અરજદારોનાં ફોર્મ ટેકનિકલ કારણો દર્શાવીને નકારી કાઢવામાં આવે છે. પરિવારો શાળાથી નિર્ધારિત અંતરની અંદર આવે છે કે નહીં તે અંગે વિવાદ ઊભો કરવામાં આવે છે. પ્રવેશ પ્રક્રિયામાં જાણીજોઈને વિલંબ કરવામાં આવે છે. જેથી કોટાની બેઠકો ઉપલબ્ધ ન હોવાના બહાને પ્રવેશ નકારી શકાય. આમાંથી કોઈ પણ રીત કાયદા હેઠળ માન્ય નથી. તેમ છતાં આવી ઘટનાઓ બનતી રહે છે, કારણ કે કાયદાનો અમલ મોટાભાગે સ્થાનિક શિક્ષણ કચેરી કેટલી સક્રિય રીતે દેખરેખ રાખે છે તેના પર નિર્ભર છે. શિક્ષણના અધિકાર પાછળ નાણાંકીય પડકાર આ સમગ્ર મુદ્દા પાછળ એક મોટો નાણાકીય પ્રશ્ન પણ રહેલો છે. તે સમયના અંદાજ મુજબ, RTE કાયદાનો યોગ્ય રીતે અમલ કરવા માટે 2.31 લાખ કરોડ રૂપિયાથી વધુ ખર્ચની જરૂર હતી. ભારતમાં શિક્ષણ પાછળ થતો વાસ્તવિક જાહેર ખર્ચ સતત જીડીપીના 4 ટકાથી નીચે રહ્યો છે. સાર્વત્રિક અને ગુણવત્તાયુક્ત શાળાકીય શિક્ષણની ખાતરી આપવા માગતા દેશ માટે આ ખર્ચ મોટાભાગનાં આંતરરાષ્ટ્રીય માપદંડોની સરખામણીમાં ઓછો છે.

કાયદો શિક્ષકોની લાયકાત, વિદ્યાર્થી અને શિક્ષક વચ્ચેનો યોગ્ય ગુણોત્તર તથા સુરક્ષિત શાળાકીય માળખું ફરજિયાત બનાવી શકે છે. પરંતુ 140 કરોડની વસ્તી ધરાવતા દેશમાં આ તમામ સુવિધાઓ એકસાથે ઊભી કરવા માટે જરૂરી બજેટ કાયદો પોતે ઊભું કરી શકતો નથી. તેના સીધા પરિણામરૂપે દેશમાં અંદાજે 5.08 લાખ શિક્ષકોની જગ્યાઓ ખાલી પડી છે. તમામ ખામીઓ છતાં RTE કાયદાની અસરકારકતા આટલી બધી મુશ્કેલીઓ હોવા છતાં RTE કાયદો માત્ર કાગળ પરનો કાયદો બનીને રહ્યો નથી. દેશભરમાં અંદાજે 17 લાખ બાળકો એવા છે, જેઓ 6થી 14 વર્ષની વયજૂથમાં હોવા છતાં શાળાની બહાર છે. આ આંકડો ગંભીર છે. પરંતુ આ કાયદો અમલમાં આવ્યો તે પહેલાંની સરખામણીમાં શાળાની બહાર રહેતાં બાળકોનું પ્રમાણ ઘણું ઓછું થયું છે.

મોટાભાગનાં રાજ્યોમાં પ્રાથમિક શિક્ષણના સ્તરે પ્રવેશનું પ્રમાણ લગભગ સાર્વત્રિક બન્યું છે. આ એક મહત્ત્વપૂર્ણ સિદ્ધિ છે. જે હાંસલ કરવી સરળ નહોતી. પ્રાથમિક શિક્ષણમાં પ્રવેશ વધારવાની પ્રક્રિયા RTE કાયદા પહેલાંથી ચાલી રહી હતી અને ત્યારબાદ પણ ચાલુ રહી છે. જોકે, RTE માળખાએ આ બાબતને માત્ર સરકારી નીતિ કે આકાંક્ષા નહીં, પરંતુ કાનૂની અધિકાર તરીકે સ્થાપિત કરવામાં મદદ કરી છે. માતા-પિતાએ શું જાણવું જરૂરી છે? આજે પોતાના બાળકના શાળામાં પ્રવેશ માટે પ્રયાસ કરી રહેલા માતા-પિતા માટે સૌથી મહત્ત્વની વાત એ છે કે ખાનગી શાળાઓમાં 25 ટકા અનામત બેઠકોનો લાભ કોઈ દાન કે શાળાની મહેરબાની નથી. તે કાયદા દ્વારા આપવામાં આવેલો અધિકાર છે. જો કોઈ શાળા અસ્પષ્ટ કારણોસર અથવા વારંવાર બદલાતાં કારણો આપીને બાળકનો પ્રવેશ નકારે છે, તો સામાન્ય રીતે સ્થાનિક જિલ્લા શિક્ષણ અધિકારી (District Education Officer - DEO) સમક્ષ આ બાબતે ફરિયાદ કરી શકાય છે અને નિર્ણયને પડકારી શકાય છે.

પરંતુ મોટાભાગના પરિવારો આ વિકલ્પ વિશે વિચારતા પણ નથી. તેનું મુખ્ય કારણ એ છે કે તેમને ક્યારેય જણાવવામાં આવતું નથી કે તેમની પાસે આવો કાનૂની માર્ગ ઉપલબ્ધ છે. આથી, આગલી વખતે જ્યારે કોઈ શાળા માતા-પિતાને કહે કે મફત પ્રવેશ માટેની બેઠકો 'પહેલેથી જ ભરાઈ ગઈ છે', ત્યારે એક સવાલ ચોક્કસ પૂછવો જોઈએ કે આ માહિતીની તપાસ ચોક્કસપણે કેવી રીતે અને કોના દ્વારા કરવામાં આવી છે? કારણ કે શિક્ષણનો અધિકાર કોઈની મહેરબાની નથી, પરંતુ દરેક પાત્ર બાળકનો કાનૂની અધિકાર છે. આ પણ વાંચો, ગ્રાહક તરીકે તમને કયા અધિકારો મળે છે? કંપની તમારી ફરિયાદ ન સાંભળે તો શું કરવું?