સરદાર પટેલ માનતા હતા કે દેશને સારા કાયદાઓની સાથે તેનો અમલ કરનારી નિષ્પક્ષ અને સક્ષમ વહીવટી વ્યવસ્થાની પણ જરૂર છે. સરદાર પટેલની જન્મજયંતી નિમિત્તે જાણો કે તેમણે IAS-IPSનો પાયો કેવી રીતે નાખ્યો.
સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલની જન્મજયંતી પર તેમને ઘણીવાર ભારતના લોહ પુરુષ તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે. પરંતુ તેમને એક બીજા મહત્ત્વપૂર્ણ નામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ નામ છે સ્ટીલ ફ્રેમ ઓફ ઇન્ડિયા (Steel Frame of India). આ નામનો સંબંધ ભારતીય વહીવટી સેવા (IAS) અને ભારતીય પોલીસ સેવા (IPS) સાથે છે. સરદાર પટેલ માનતા હતા કે દેશને મજબૂત બનાવવા માટે માત્ર સારા કાયદા અને નીતિઓ પૂરતી નથી. તેનો યોગ્ય અમલ કરનારી સક્ષમ અને નિષ્પક્ષ વહીવટી વ્યવસ્થા પણ એટલી જ જરૂરી છે. રાષ્ટ્રીય એકતા દિવસ એટલે કે સરદાર પટેલની જન્મજયંતી (31 ઓક્ટોબર) નિમિત્તે સમજીએ કે તેમણે IAS-IPSનો પાયો શા માટે નાખ્યો અને તેના માટે કેવા ફેરફારો કરવા પડ્યા. આઝાદી સમયે દેશની વહીવટી વ્યવસ્થા કેવી હતી? આઝાદી સમયે ભારત અનેક મોટા પડકારોનો સામનો કરી રહ્યું હતું. દેશનું વિભાજન થઈ ચૂક્યું હતું. દેશી રજવાડાંઓને ભારતમાં ભેળવવાનાં હતાં. શરણાર્થીઓનું પુનર્વસન કરવાનું હતું અને કાયદો તથા વ્યવસ્થા જાળવવાની પણ મોટી જવાબદારી હતી. આવા સમયે વહીવટી વ્યવસ્થાને નબળી પાડવી દેશ માટે જોખમી સાબિત થઈ શકે તેમ હતું. સરદાર પટેલે આ જરૂરિયાતને સમજી હતી. તેમણે એવી અધિકારી વ્યવસ્થાનું સમર્થન કર્યું, જે કેન્દ્ર અને રાજ્ય બંને સરકારો માટે કામ કરી શકે. આ જ વિચાર આગળ જતાં અખિલ ભારતીય સેવાઓનો (All India Services) પાયો બન્યો. આઝાદી પહેલાં કેવી હતી વહીવટી વ્યવસ્થા? બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન ભારતીય સિવિલ સર્વિસ એટલે કે ICS વહીવટી તંત્રની સૌથી પ્રભાવશાળી સેવાઓમાંની એક હતી. આ સેવાના અધિકારીઓ જિલ્લાઓ અને પ્રાંતોમાં મહેસૂલ, કાયદો અને વ્યવસ્થા તથા સરકારી કામગીરીનું સંચાલન કરતા હતા. ભારતીય પોલીસ સાથે જોડાયેલી સેવાઓના અધિકારીઓ પણ વહીવટ અને સુરક્ષાની જવાબદારી સંભાળતા હતા.
પરંતુ આ વ્યવસ્થા ભારતના લોકો પ્રત્યે જવાબદાર નહોતી. તેનો મુખ્ય હેતુ બ્રિટિશ સરકારનું શાસન ચલાવવાનો હતો. ઉચ્ચ હોદ્દાઓ પર અંગ્રેજ અધિકારીઓનું વર્ચસ્વ હતું. ભારતીયો માટે આ સેવામાં પ્રવેશ મેળવવો મુશ્કેલ હતો. પરીક્ષાની પ્રક્રિયા અને પરીક્ષા યોજાતું સ્થળ જેવી બાબતો પણ ભારતીય ઉમેદવારો માટે પડકારરૂપ હતી.
દેશના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ દરમિયાન ICSની ટીકા કરવામાં આવી હતી. ઘણા લોકો માનતા હતા કે આ સેવા બ્રિટિશ સંસ્થાનવાદી શાસનનું એક સાધન છે. તેથી આઝાદી પછી તેને એ જ સ્વરૂપમાં ચાલુ રાખવી શક્ય નહોતી. પરંતુ બીજી તરફ, વહીવટી અનુભવ ધરાવતા અને તાલીમબદ્ધ અધિકારીઓને એકસાથે દૂર કરવા પણ યોગ્ય નહોતું. નવા સ્વતંત્ર દેશને રોજિંદો વહીવટ ચલાવવા માટે અનુભવી કર્મચારીઓની જરૂર હતી. સરદાર પટેલે સિવિલ સર્વિસ ચાલુ રાખવાનું સમર્થન શા માટે કર્યું? આઝાદીની આસપાસ કેટલાક નેતાઓના મનમાં જૂની સિવિલ સર્વિસને સંપૂર્ણપણે નાબૂદ કરવાનો વિચાર હતો. તેમનું માનવું હતું કે આ સેવા અંગ્રેજોએ બનાવી હતી અને સ્વતંત્ર ભારતમાં તેનું કોઈ સ્થાન હોવું જોઈએ નહીં. પરંતુ સરદાર પટેલ આ વિચાર સાથે સહમત નહોતા. તેમનો તર્ક હતો કે દેશને સ્થિર અને મજબૂત વહીવટી વ્યવસ્થાની જરૂર છે. અધિકારીઓ ચૂંટાયેલી સરકારની નીતિઓનો અમલ કરવામાં મદદ કરે છે. તેઓ કાયદો અને વ્યવસ્થા, મહેસૂલ, વિકાસ અને જાહેર સેવાઓ સાથે જોડાયેલાં કામો સંભાળે છે. જો વહીવટી માળખું અચાનક તૂટી પડે, તો નવી સરકાર માટે દેશનું સંચાલન કરવું અત્યંત મુશ્કેલ બની શકે છે.
જોકે, સરદાર પટેલ અધિકારીઓ પાસેથી જૂની પદ્ધતિઓ ચાલુ રાખવાની અપેક્ષા રાખતા નહોતા. તેઓ ઇચ્છતા હતા કે હવે અધિકારીઓ બ્રિટિશ સરકારને બદલે સ્વતંત્ર ભારત અને તેના બંધારણ પ્રત્યે જવાબદાર બને. સેવાનો હેતુ બદલવાનો હતો. હવે તેનું મુખ્ય લક્ષ્ય જનતાની જરૂરિયાતો અનુસાર કામ કરવાનું હતું. તેમણે અધિકારીઓને રાજકીય દબાણથી દૂર રહીને નિષ્પક્ષ રીતે કામ કરવાની સલાહ પણ આપી હતી. વહીવટી તંત્ર ચૂંટાયેલી સરકાર પ્રત્યે જવાબદાર રહેવું જોઈએ. પરંતુ અધિકારીઓએ નિયમો અને કાયદા અનુસાર જ કામ કરવું જોઈએ. આ સંતુલન જ એક વ્યાવસાયિક સિવિલ સર્વિસની ઓળખ બન્યું. ICSમાંથી IAS સુધીની સફર કેવી રીતે થઈ? આઝાદી પછી ICSનું ભારતીય વહીવટી સેવા એટલે કે IASમાં રૂપાંતર કરવામાં આવ્યું. આ માત્ર નામ બદલવાની પ્રક્રિયા નહોતી. હવે આ સેવાનો આધાર સ્વતંત્ર ભારતનું બંધારણ બન્યું. દેશનો વહીવટ ચલાવવો અને સરકારની નીતિઓનો અમલ કરવો તેનો મુખ્ય હેતુ બન્યો.
ભારતીય વહીવટી સેવાનો અખિલ ભારતીય સેવા તરીકે વિકાસ કરવામાં આવ્યો. તેનો અર્થ એ છે કે IAS અધિકારીઓ કેન્દ્ર અને રાજ્ય બંને સરકારોમાં કામ કરી શકે છે. તેઓ કોઈ એક રાજ્યના કેડર સાથે જોડાયેલા હોય છે. પરંતુ તેમની કામગીરી માત્ર તે રાજ્ય પૂરતી મર્યાદિત હોતી નથી.
જરૂરિયાત મુજબ તેઓ કેન્દ્ર સરકારમાં પણ મહત્ત્વપૂર્ણ જવાબદારીઓ સંભાળી શકે છે. આ વ્યવસ્થાથી કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચે વહીવટી સંપર્ક જળવાઈ રહે છે. અધિકારીઓને દેશના અલગ-અલગ વિસ્તારોમાં કામ કરવાની તક મળે છે. તેનાથી તેમને ભારતની વિવિધ પરિસ્થિતિઓ અને સામાજિક માળખાને સમજવાનો અનુભવ મળે છે. સાથે જ વહીવટી કામગીરી અને કાર્યપદ્ધતિના કેટલાક સમાન માપદંડો પણ વિકસે છે. IPS અને કાયદો-વ્યવસ્થાની જરૂરિયાત શા માટે ઊભી થઈ? ભારતીય પોલીસ સેવા એટલે કે IPS પણ અખિલ ભારતીય સેવાઓનો એક ભાગ બની. આ સેવાનું મુખ્ય કામ પોલીસ વહીવટ અને આંતરિક સુરક્ષા સાથે જોડાયેલું છે. દેશના વિભાજન સમયે થયેલી હિંસા અને મોટા પાયે થયેલા સ્થળાંતરને કારણે કાયદો અને વ્યવસ્થાનું મહત્ત્વ વધુ સ્પષ્ટ થયું હતું. એક સંગઠિત પોલીસ સેવાનો હેતુ માત્ર ગુનાઓ સામે કાર્યવાહી કરવાનો નથી. નાગરિકોની સુરક્ષા કરવી અને કાયદા અનુસાર કામગીરી કરવી પણ તેની મહત્ત્વપૂર્ણ જવાબદારી છે.
લોકશાહીમાં પોલીસની જવાબદારી અને નિષ્પક્ષતા અત્યંત જરૂરી છે. IPS અધિકારીઓ રાજ્યોમાં પોલીસનું નેતૃત્વ સંભાળે છે. કેટલાક અધિકારીઓ કેન્દ્ર સરકારની સુરક્ષા અને તપાસ સાથે સંકળાયેલી સંસ્થાઓમાં પણ કામ કરે છે. સરદાર પટેલના વિચારોમાં મજબૂત વહીવટી વ્યવસ્થા અને રાષ્ટ્રીય એકતા એકબીજા સાથે જોડાયેલાં હતાં.
તેમનું માનવું હતું કે દેશના દરેક ભાગમાં વહીવટી ક્ષમતા જળવાઈ રહેવી જોઈએ. કાયદો દરેક વ્યક્તિ માટે સમાન હોવો જોઈએ અને વહીવટી વ્યવસ્થામાં સાતત્ય હોવું જોઈએ, જેથી રાજકીય અને સામાજિક પરિવર્તન વચ્ચે પણ સરકારી કામગીરી સતત ચાલુ રહે. IAS અને IPS માટે કયા મોટા ફેરફારો કરવા પડ્યા? સૌથી મોટો ફેરફાર અધિકારીઓની નિષ્ઠા અને જવાબદારીમાં કરવાનો હતો. અગાઉ અધિકારીઓ બ્રિટિશ શાસન પ્રત્યે જવાબદાર હતા. આઝાદી પછી તેમની જવાબદારી ભારતના બંધારણ અને કાયદાઓ સાથે જોડાઈ. હવે લોકો દ્વારા ચૂંટાયેલી સરકાર નીતિઓ નક્કી કરે છે અને અધિકારીઓ નિયમોના દાયરામાં રહીને તેનો અમલ કરે છે.
ભરતી અને તાલીમની વ્યવસ્થાને પણ ભારતીય જરૂરિયાતો અનુસાર તૈયાર કરવામાં આવી. સેવાઓમાં પ્રવેશ માટે સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાની વ્યવસ્થા વિકસાવવામાં આવી. ભરતી પ્રક્રિયાને સંઘ લોક સેવા આયોગ (UPSC) સાથે જોડવામાં આવી. તેનો હેતુ યોગ્યતા અને ક્ષમતાના આધારે ઉમેદવારોની પસંદગી કરવાનો હતો. ભારતીયોની ભાગીદારી વધારવામાં આવી તાલીમમાં વહીવટ, કાયદા, નાણાંકીય વ્યવસ્થા અને દેશની સામાજિક વિવિધતા સાથે જોડાયેલા વિષયોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો. આ સેવાઓમાં ભારતીયોની ભાગીદારી વધારવામાં આવી. અધિકારીઓ પાસેથી અપેક્ષા રાખવામાં આવી કે તેઓ લોકોની વચ્ચે રહીને કામ કરે અને સ્થાનિક જરૂરિયાતોને સમજે.
હવે વહીવટી તંત્રનું કામ માત્ર મહેસૂલ વસૂલવા કે શાસનનું નિયંત્રણ કરવા પૂરતું મર્યાદિત રહ્યું નહોતું. શિક્ષણ, આરોગ્ય, ગ્રામીણ વિકાસ અને કલ્યાણકારી યોજનાઓ પણ સરકારી કામગીરીનો મહત્ત્વપૂર્ણ ભાગ બની. જોકે, આ ફેરફારો છતાં જૂની વહીવટી વ્યવસ્થાની કેટલીક ખામીઓ અંગેની ટીકા આજે પણ જોવા મળે છે.
નૌકરશાહી પર ઘણી વખત ધીમી કામગીરી, વધુ પડતી કાગળ આધારિત પ્રક્રિયા અને સામાન્ય લોકોથી અંતર જાળવવાના આરોપો લાગે છે. આથી વહીવટી સુધારાની જરૂરિયાત આજે પણ અનુભવાય છે. કોઈ પણ સેવાની મજબૂતી માત્ર તેના નિયમોથી નક્કી થતી નથી. તેના અધિકારીઓનું વર્તન, પ્રામાણિકતા અને જવાબદારી પણ એટલાં જ મહત્ત્વપૂર્ણ છે. બંધારણમાં અખિલ ભારતીય સેવાઓનું સ્થાન શું છે? ભારતીય બંધારણે અખિલ ભારતીય સેવાઓ માટે મજબૂત આધાર પૂરો પાડ્યો છે. બંધારણની કલમ 312 સંસદને નવી અખિલ ભારતીય સેવાઓની રચના કરવાની જોગવાઈ આપે છે. આ જોગવાઈના આધારે એવી સેવાઓનું માળખું ઊભું થયું, જે કેન્દ્ર અને રાજ્ય બંનેના વહીવટમાં મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે.
આ વ્યવસ્થાનો એક મોટો ફાયદો એ છે કે રાજ્યોને તાલીમબદ્ધ અને અનુભવી અધિકારીઓની સેવાઓ મળે છે. કેન્દ્ર સરકારને પણ એવા અધિકારીઓ મળે છે. જેમને દેશનાં વિવિધ રાજ્યોમાં કામ કરવાનો અનુભવ હોય છે. જોકે તેનો અર્થ એવો નથી કે કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચેના દરેક વહીવટી મુદ્દે આપમેળે સહમતી બની જાય છે. આ સેવાઓને અસરકારક રાખવા માટે સ્પષ્ટ નિયમો, નિષ્પક્ષ કામગીરી અને જવાબદારી નક્કી કરવી જરૂરી છે. શું છે સરદાર પટેલનો વારસો? સ્ટીલ ફ્રેમનો અર્થ એવો નથી કે વહીવટી વ્યવસ્થા કઠોર હોય અથવા સામાન્ય જનતાથી દૂર રહે. તેનો અર્થ એવી વ્યવસ્થા છે, જે સંકટના સમયે પણ સતત કામ કરતી રહે, કાયદાનું પાલન કરે અને શાસનમાં સ્થિરતા જાળવી રાખે. સરદાર પટેલે વહીવટી સેવાનો ઉપયોગ સ્વતંત્ર ભારતની જરૂરિયાતો અનુસાર કરવાની હિમાયત કરી હતી. IAS અને IPSનો પાયો નાખવો મહત્ત્વપૂર્ણ યોગદાનમાંનું એક તેમણે માન્યું હતું કે લોકશાહીને સક્ષમ વહીવટી વ્યવસ્થાની જરૂર છે. સાથે જ વહીવટી તંત્ર જનતા પ્રત્યે જવાબદાર પણ હોવું જોઈએ. આજે આ સેવાઓ સામે પારદર્શિતા, ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ, ઝડપી જાહેર સેવાઓ અને નાગરિકોના અધિકારોનું સન્માન જેવા નવા પડકારો છે. સરદાર પટેલના વિચારોને યાદ કરવાનો સાચો માર્ગ માત્ર તેમને લોહ પુરુષ કહેવા પૂરતો નથી. તેમના વિચારોનો સાર એ પણ છે કે મજબૂત સંસ્થાઓ દેશને એકતાના તાંતણે બાંધી રાખે છે. પરંતુ સાચી મજબૂત સંસ્થા એ જ છે, જે બંધારણના આધારે કાર્ય કરે, નિષ્પક્ષ રહે અને જનતાની સેવા કરવાને પોતાનું મુખ્ય લક્ષ્ય માને. આ પણ વાંચો, Breaking News : હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં 27 ભારતીયો સવાર એવા ઓઇલ ટેન્કર પર હુમલો, એન્જિન રૂમમાં લાગી આગ, એક દિવસ પહેલાં પણ ભારતીય ક્રૂ ધરાવતા જહાજ પર થયો હતો હુમલો
