સમગ્ર દેશના શહેરી વિસ્તારોમાં હાલમાં એક વિચિત્ર અને ચિંતાજનક વિરોધાભાસ જોવા મળી રહ્યો છે, જ્યાં એક જ શહેરમાં અનેકવાર એક જ વર્ષમાં ગંભીર પૂર અને પાણીની તીવ્ર અછત જેવી બંને વિરોધાભાસી આફતો ત્રાટકે છે. બેંગલુરુના એક દુકાનદારનો ઉનાળામાં પાણીના ટેન્કર માટે વલખાં મારવાનો અને થોડા જ મહિનાઓમાં ભારે વરસાદને કારણે દુકાનમાં સ્ટોક ડૂબી જવાનો અનુભવ આ વાતની સાક્ષી પૂરે છે. આ કોઈ કુદરતી અસંતુલન નથી, પરંતુ માનવસર્જિત સમસ્યાઓનું પરિણામ છે. મુંબઈની વસાહતી યુગની જૂની ડ્રેનેજ સિસ્ટમ કે જે પ્રતિ કલાક માત્ર પચીસ મિલિમીટર વરસાદ ઝીલવા સક્ષમ હતી, તે આજે સો મિલિમીટરથી વધુ વરસાદ સામે લાચાર સાબિત થાય છે. આખા દેશના સિત્તેર ટકાથી વધુ શહેરોમાં આજે પણ વૈજ્ઞાનિક અભિગમથી તૈયાર કરાયેલી વરસાદી પાણીના નિકાલની યોગ્ય વ્યવસ્થાનો મોટો અભાવ જોવા મળી રહ્યો છે.
આ ગંભીર સમસ્યા પાછળનો મુખ્ય સ્ત્રોત શહેરોના કુદરતી જળ સ્ત્રોતો અને તળાવોનો નાશ છે. બેંગલુરુમાં ભૂતકાળમાં એક હજારથી વધુ તળાવો હતા, જેમાંથી આજે અસંખ્ય તળાવો અને જળ સ્રોતો ઉપર અતિક્રમણ થઈ ચૂક્યું છે અથવા ત્યાં મોટાં બાંધકામો થઈ ગયાં છે. આ તળાવો માત્ર સુંદરતા નહોતા, પરંતુ તે કુદરતી પૂર નિયંત્રક તરીકે કામ કરતા અને ભૂગર્ભ જળને સમૃદ્ધ રાખતા હતા. કોંક્રિટના જંગલો અને મોટા મોલ બનાવવા માટે કુદરતી વેટલેન્ડ્સ અને માટીની ખુલ્લી જગ્યાઓનો નાશ કરવામાં આવ્યો છે, જેના કારણે વરસાદનું પાણી જમીનમાં ઉતરવાને બદલે સીધું રસ્તાઓ પર ફરી વળે છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં આવેલા વિનાશક પૂરમાં હજારો કરોડ રૂપિયાનું નુકસાન થયું છે અને અસંખ્ય લોકોએ જીવ ગુમાવ્યા છે. આ આંકડાઓ એ સાબિત કરવા માટે પૂરતા છે કે આપણે પ્રગતિના નામે આપણા કુદરતી સંરક્ષણ કવચને નષ્ટ કરી દીધા છે.
સરકાર દ્વારા ડ્રેનેજ પ્રોજેક્ટ્સ પાછળ મોટા પાયે કામગીરી કરવામાં આવી રહી છે અને કેન્દ્રીય યોજનાઓ હેઠળ અનેક ડ્રેનેજ પ્રોજેક્ટ્સ પૂર્ણ પણ થયા છે, જેનાથી પાણી ભરાવાની સમસ્યામાં થોડી રાહત મળી છે. પરંતુ આ માત્ર ક્ષમતા વધારવા પૂરતું સીમિત છે, જ્યારે ખોવાયેલા કુદરતી જળ સંગ્રહ અને તળાવોની પુનઃસ્થાપના વિના આ સમસ્યાનો કાયમી ઉકેલ શક્ય નથી. આજે જ્યારે નાગરિકો કોઈપણ શહેરમાં મિલકત ખરીદે છે ત્યારે તેમણે એ જાણવું અનિવાર્ય બની ગયું છે કે તે જમીનનો ઇતિહાસ શું હતો. શહેરી વિકાસનું આયોજન કરતી વખતે જો પાણીના કુદરતી પ્રવાહને માન આપવામાં નહીં આવે અને તેની સામે સતત સંઘર્ષ ચાલુ રાખવામાં આવશે, તો આવનારા દિવસોમાં શહેરો માટે અસ્તિત્વની લડાઈ વધુ વિકટ બનતી જશે.
