છેલ્લા સાત દાયકા દરમિયાન ભારતના હવામાનમાં વ્યાપક અને ચિંતાજનક ફેરફારો જોવા મળ્યા છે. એક તાજેતરના વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ મુજબ, ઉત્તર ભારતના મોટાભાગના વિસ્તારો વધુ ગરમ અને સૂકા બન્યા છે, જ્યારે બીજી બાજુ દ્વીપકલ્પીય ભારતમાં ભેજનું પ્રમાણ અને વરસાદી ક્ષેત્રોમાં વધારો થયો છે. દેશના હવામાન વિભાગના સમીક્ષા પત્રિકામાં પ્રકાશિત થયેલા આ સંશોધનમાં વર્ષ ૧૯૫૧ થી ૨૦૨૦ સુધીના ઐતિહાસિક આંકડાઓનો ગહન અભ્યાસ કરીને ભારતનો નવો હવામાન નકશો તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે. આ સંશોધને દેશના બદલાતા પર્યાવરણ અને તેની મોસમી ભાત પર નવો પ્રકાશ પાડ્યો છે.
અભ્યાસના વિશ્લેષણ અનુસાર, ઉત્તર-પશ્ચિમ ભારતમાં ગરમ અને અર્ધ-શુષ્ક ક્ષેત્રમાં મોટો વધારો થયો છે. પશ્ચિમ ઉત્તર પ્રદેશ સુધી જ સીમિત રહેલો સૂકો વિસ્તાર હવે રાજ્યના પૂર્વ ભાગ સુધી ફેલાઈ ગયો છે. અગાઉ આ ક્ષેત્રનો જે ભાગ સમશીતોષ્ણ ઝોનમાં આવતો હતો, ત્યાં તાપમાનમાં સતત વધારો અને વરસાદમાં ઘટાડો નોંધાતા તે સૂકા વિસ્તારમાં ફેરવાઈ ગયો છે. આ વિપરીત દક્ષિણ ભારતના દ્વીપકલ્પીય પ્રદેશમાં જોવા મળ્યું છે, જ્યાં અર્ધ-શુષ્ક વિસ્તાર ઘટીને મોટો ભાગ ઉષ્ણકટિબંધીય સવાના ક્ષેત્રમાં પરિવર્તિત થઈ ગયો છે, જેના કારણે દક્ષિણમાં વાતાવરણ વધુ ભેજયુક્ત બન્યું છે.
આ ગંભીર પરિવર્તનો દેશના અન્નદાતા ગણાતા ખેડૂતો અને કૃષિ ક્ષેત્ર માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. ઉત્તર પ્રદેશ જેવા દેશના સૌથી મહત્વપૂર્ણ કૃષિ ક્ષેત્રોમાં હવામાન બદલાવ આવવાથી પાકની વાવણી અને લણણીના સમય પર સીધી અસર પડી રહી છે. વૈજ્ઞાનિકોનું માનવું છે કે બદલાતી પરિસ્થિતિ મુજબ ખેતીની પદ્ધતિઓમાં યોગ્ય સુધારા કરવા અનિવાર્ય છે. જો સમયસર યોગ્ય પગલાં નહીં ભરવામાં આવે, તો તેનો સીધો પ્રભાવ દેશની ખાદ્ય સુરક્ષા અને ગ્રામીણ અર્થતંત્ર પર પડી શકે છે, જેને ધ્યાનમાં રાખીને મોસમી ફેરફારો પર સતત નજર રાખવી ખૂબ જ જરૂરી છે.
