કોઈપણ શહેરમાં જ્યારે સ્ટ્રીટલાઇટ બંધ થઈ જાય, રસ્તાઓ બિસ્માર બને કે કચરો ન ઉપાડાય, ત્યારે સામાન્ય રીતે લોકો સરકારને ફરિયાદ કરવાની વાત કરતા હોય છે. પરંતુ વાસ્તવમાં દેશમાં શાસનના ત્રણ સ્તરો છે, જેમાં કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકાર ઉપરાંત ત્રીજું સ્તર એટલે કે સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓ છે. વર્ષ ૧૯૯૨ માં સંસદ દ્વારા પસાર કરવામાં આવેલા ૭૪મા બંધારણીય સુધારાએ દેશની નગરપાલિકાઓ અને મહાનગરપાલિકાઓને બંધારણમાં કાયમી અને સુરક્ષિત સ્થાન આપ્યું હતું. બંધારણની બારમી અનુસૂચિ હેઠળ સ્થાનિક સંસ્થાઓને સ્ટ્રીટલાઇટ, રસ્તા, પાણી પુરવઠો, ગટર વ્યવસ્થા, સ્વચ્છતા અને જાહેર આરોગ્ય સહિતના અઢાર મહત્વપૂર્ણ કાર્યો સોંપાયા છે. તેથી, રોજિંદા જીવનને સ્પર્શતી આવી પાયાની સમસ્યાઓ માટે વડાપ્રધાન કે મુખ્યમંત્રી નહીં, પરંતુ સ્થાનિક નગરપાલિકા કે મહાનગરપાલિકા સીધી રીતે જવાબદાર બને છે.
નાગરિકોની સુવિધાઓ સંભાળતી આ સ્થાનિક સંસ્થાઓ સામે આર્થિક સ્વાયત્તતાનો મોટો પ્રશ્ન રહેલો છે. ભારતીય રિઝર્વ બેંકના અભ્યાસ મુજબ, દેશની મહાનગરપાલિકાઓ તેમની કુલ આવકના માત્ર ૬૦ થી ૬૪ ટકા જેટલી રકમ જ મિલકત વેરા અને સ્થાનિક કરવેરા દ્વારા એકત્ર કરી શકે છે. બાકીના ૩૬ થી ૪૦ ટકા ખર્ચ માટે તેમને રાજ્ય કે કેન્દ્ર સરકારના અનુદાન પર નિર્ભર રહેવું પડે છે. વૈશ્વિક સ્તરે સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડ કે ઑસ્ટ્રેલિયા જેવા દેશોમાં સ્થાનિક સંસ્થાઓ પોતાની આવકના ૮૦ ટકાથી વધુ હિસ્સો જાતે ઊભો કરે છે. એટલું જ નહીં, ભારતમાં તમામ સ્થાનિક સંસ્થાઓ મળીને દેશના કુલ જીડીપીના એક ટકા કરતાં પણ ઓછો ખર્ચ કરે છે. ઉપરી સરકાર પાસેથી નાણાં મેળવવાની લાચારીને કારણે સ્થાનિક પ્રાથમિકતાઓ નક્કી કરવામાં તંત્રની સ્વાયત્તતા ઘટી જાય છે.
બીજી તરફ, ૭૪મા સુધારાથી સ્થાનિક શાસનમાં મોટું સામાજિક પરિવર્તન પણ આવ્યું છે. સ્થાનિક સંસ્થાઓમાં મહિલાઓ માટે ઓછામાં ઓછી એક તૃતીયાંશ બેઠકો તેમજ સ્થાનિક વસ્તીના આધારે અનુસૂચિત જાતિ અને જનજાતિ માટે અનામત ફરજિયાત કરાઈ, જેનાથી સામાન્ય નાગરિકો નિર્ણય પ્રક્રિયામાં સામેલ થયા છે. માત્ર 'સરકાર' શબ્દ વાપરીને દોષ આપવાને બદલે નાગરિકો જો પોતાની સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થા, તેના બંધારણીય અધિકારો અને તેની વાસ્તવિક નાણાકીય મર્યાદાઓ પ્રત્યે જાગૃત બને, તો જ લોકશાહી ઢબે સમસ્યાઓનો યોગ્ય ઉકેલ લાવી શકાય છે.
