આખી જિંદગી સરકારી કે ખાનગી સંસ્થામાં પ્રામાણિકપણે સેવા આપ્યા બાદ દરેક કર્મચારી નિવૃત્તિના સમયે મળતી નાણાકીય સહાય પર નિર્ભર હોય છે. નિવૃત્તિ સમયે મળતી ગ્રેચ્યુઇટીની રકમથી કર્મચારી પોતાના જીવનના બાકીના વર્ષોની યોજનાઓ બનાવતો હોય છે. પરંતુ જો કોઈ કારણસર નિવૃત્તિના સમયે જ આ રકમ અટકાવી દેવામાં આવે, તો કર્મચારીની મુશ્કેલીઓમાં ભારે વધારો થઈ જાય છે. તાજેતરમાં ગુજરાત હાઈકોર્ટે નિવૃત્ત કર્મચારીઓની ગ્રેચ્યુઇટીની ચુકવણી બાબતે એક અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ અને રાહતરૂપ ચુકાદો આપ્યો છે. અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે માત્ર પોલીસ ફરિયાદ કે ફોજદારી કેસ પેન્ડિંગ હોવાના આધારે કોઈ પણ કર્મચારીના હકનું નાણું રોકી શકાય નહીં.
આ કેસની વિગતો અનુસાર, અરવલ્લી જિલ્લા પંચાયતમાં વર્ષો સુધી સેવા આપનાર એક કર્મચારી મે મહિનામાં વય મર્યાદાના કારણે નિવૃત્ત થયા હતા. તેમની કારકિર્દીની શરૂઆત વર્ષ એક હજાર નવસો એકાનવેમાં પ્યુન તરીકે થઈ હતી અને મહેનતના બળે પ્રમોશન મેળવીને તેઓ સિનિયર ક્લાર્ક તરીકે સેવા આપી રહ્યા હતા. નોકરી દરમિયાન તેઓ એક ક્રેડિટ સોસાયટી સાથે પણ જોડાયેલા હતા. વર્ષ બે હજાર સત્તર દરમિયાન આ સોસાયટીમાં નાણાકીય અનિયમિતતાના આરોપસર આ કર્મચારી વિરુદ્ધ પોલીસ ફરિયાદ નોંધવામાં આવી હતી. આ જ કારણ દર્શાવીને નિવૃત્તિના સમયે સંબંધિત વિભાગ દ્વારા તેમની ગ્રેચ્યુઇટી અને અન્ય લાભોની ચુકવણી અટકાવી દેવામાં આવી હતી, જેને પડકારીને કર્મચારીએ અદાલતના દરવાજા ખખડાવ્યા હતા.
આ મામલાની ગંભીરતાથી સુનાવણી હાથ ધરતા ગુજરાત હાઈકોર્ટે નોંધ્યું હતું કે કર્મચારી સામે સોસાયટીના મામલે કોઈ ફોજદારી ગુનો નોંધાયેલો હોઈ શકે છે, પરંતુ સરકારી નોકરી દરમિયાન તેમના વિરુદ્ધ કોઈ પણ પ્રકારની ખાતાકીય તપાસ શરૂ કરવામાં આવી નહોતી. અદાલતે વધુમાં સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે સોસાયટીની નાણાકીય ગેરરીતિઓનો આ મામલો કર્મચારીની સરકારી સેવા સાથે સીધો સંબંધ ધરાવતો નથી. ગ્રેચ્યુઇટી એ કોઈ ભીખ કે ઈનામ નથી, પરંતુ કર્મચારીએ વર્ષો સુધી કરેલી સેવાના બદલામાં કાયદેસર રીતે મેળવેલો અધિકાર છે. આ હક્ક છીનવી લેવા માટે વિભાગ પાસે મજબૂત કાનૂની આધાર હોવો અનિવાર્ય છે. માત્ર પોલીસ ફરિયાદ પેન્ડિંગ હોવાના બહાને કર્મચારીને આર્થિક મુશ્કેલીમાં મૂકી શકાય નહીં.
આ ચુકાદો આપતી વખતે ગુજરાત હાઈકોર્ટે સંબંધિત વિભાગ અને સક્ષમ અધિકારીઓને સખત આદેશ આપ્યો છે કે આગામી આઠ અઠવાડિયાની અંદર નિવૃત્ત કર્મચારીના તમામ હકો અને તેમની ગ્રેચ્યુઇટીની સંપૂર્ણ રકમ વ્યાજ સહિત ચૂકવી આપવામાં આવે. અદાલતના આ હુકમના કારણે રાજ્યના લાખો કર્મચારીઓને મોટી રાહત મળી છે અને નિવૃત્તિ પછી પણ તેમના મૂળભૂત અધિકારોનું રક્ષણ સુનિશ્ચિત થયું છે. વહીવટી તંત્ર દ્વારા થતી મનમાની સામે ન્યાયપાલિકાનો આ નિર્ણય કર્મચારી વર્ગ માટે એક સીમાચિહ્નરૂપ સાબિત થશે.
