વ્યક્તિનું સ્વાસ્થ્ય માત્ર તેની જીવનશૈલી, ખાનપાન કે સારવાર પર જ આધારિત નથી, પરંતુ તે ક્યાં રહે છે અને તેની આસપાસ પાયાની સુવિધાઓ કેવી છે, તેના પર પણ ઘણો આધાર રાખે છે. ભારતમાં જન્મેલા બે બાળકોના સ્વાસ્થ્ય અને જીવિત રહેવાની શક્યતાઓમાં મોટો તફાવત જોવા મળી શકે છે. કેરળમાં જન્મેલા બાળકને જીવનના પ્રથમ વર્ષમાં જીવિત રહેવાની જે શક્યતા છે, તેની સરખામણી ઘણા વિકસિત યુરોપિયન દેશો સાથે કરી શકાય છે. બીજી તરફ, ઉત્તર પ્રદેશ, મધ્ય પ્રદેશ અને છત્તીસગઢના કેટલાક વિસ્તારોમાં જન્મેલા બાળકોને જીવનના શરૂઆતના તબક્કામાં વધુ આરોગ્યસંબંધિત પડકારોનો સામનો કરવો પડે છે. આ સ્થિતિ દર્શાવે છે કે એક જ દેશના નાગરિકો હોવા છતાં આરોગ્યનાં પરિણામોમાં ઘણો તફાવત જોવા મળે છે.
ભારતમાં શિશુ મૃત્યુદર આરોગ્ય વ્યવસ્થાની સ્થિતિ સમજવા માટેનો એક મહત્ત્વપૂર્ણ માપદંડ છે. ઉપલબ્ધ આંકડાઓ મુજબ, ભારતમાં દર એક હજાર જીવંત જન્મે સરેરાશ પચીસ શિશુનાં મૃત્યુ નોંધાય છે, જ્યારે કેરળમાં આ દર માત્ર પાંચ છે. તેની સામે ઉત્તર પ્રદેશ, મધ્ય પ્રદેશ અને છત્તીસગઢમાં શિશુ મૃત્યુદર દર એક હજાર જીવંત જન્મે સાંત્રીસ જેટલો નોંધાયો છે. આ તફાવતને માત્ર ડોક્ટરોની સંખ્યા કે હોસ્પિટલની ઉપલબ્ધતાના આધારે સમજવો પૂરતો નથી. તેની પાછળ શિક્ષણ, સ્વચ્છતા, પોષણ, રસ્તા, પીવાનું શુદ્ધ પાણી, આવક અને સ્થાનિક વહીવટી વ્યવસ્થા જેવા અનેક પરિબળો કામ કરે છે. કેરળે આરોગ્ય ક્ષેત્રમાં મેળવેલી પ્રગતિ પાછળ મહિલા સાક્ષરતાનું ઊંચું પ્રમાણ અને પ્રાથમિક આરોગ્યસેવાઓમાં સતત રોકાણનો મોટો ફાળો છે.
ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન સમયસર તપાસ, તાલીમબદ્ધ આરોગ્યકર્મીઓની મદદ અને જરૂરિયાતના સમયે હોસ્પિટલ સુધી પહોંચવાની સુવિધા માતા તથા બાળકના સ્વાસ્થ્ય માટે અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ છે. જે ગામમાં પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્ર નજીક હોય અને રસ્તાઓની સ્થિતિ સારી હોય, ત્યાં સગર્ભા મહિલાને જરૂરી સારવાર મેળવવામાં સરળતા રહે છે. પરંતુ જે વિસ્તારમાં આરોગ્ય કેન્દ્ર દૂર હોય અથવા પૂરતા આરોગ્યકર્મીઓ ઉપલબ્ધ ન હોય, ત્યાં સામાન્ય આરોગ્ય સમસ્યા પણ ગંભીર બની શકે છે. નિષ્ણાતો શિક્ષણ, આવક, સ્વચ્છતા અને સ્થાનિક શાસનને સ્વાસ્થ્યના સામાજિક નિર્ણાયકો તરીકે ઓળખે છે. માત્ર હોસ્પિટલ કે ડોક્ટરોની સંખ્યા વધારવી પૂરતી નથી, પરંતુ આરોગ્યસેવાઓ લોકો સુધી સમયસર અને અસરકારક રીતે પહોંચે તે પણ એટલું જ મહત્ત્વપૂર્ણ છે.
