ભારતમાં પૂર્વોત્તરના પહાડી વિસ્તારોમાં વિશેષ સ્થાન ધરાવતી મોટી કાળી એલચી, જેને સ્થાનિક સ્તરે 'કાળા સોના' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તે અત્યારે ગંભીર સંકટના દોરમાંથી પસાર થઈ રહી છે. સિક્કિમ રાજ્યની મુખ્ય ઓળખ સમાન આ અમૂલ્ય મસાલા પાકનું ઉત્પાદન ચિંતાજનક રીતે ઘટી રહ્યું છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે આ પાકનું બજાર કરોડો રૂપિયાનું વિસ્તરણ પામી રહ્યું છે, પરંતુ ભારતના બગીચાઓમાં સુગંધ ઓસરતી જોવા મળે છે. છોડની કથળતી તંદુરસ્તી, પાકમાં ફેલાતો રોગચાળો અને ઝડપથી બદલાઈ રહેલા વાતાવરણના પ્રતિકૂળ પ્રભાવને લીધે હજારો ખેડૂતોની આજીવિકા સામે પ્રશ્નાર્થ ચિહ્ન ઊભું થયું છે.
એક સમયે સમગ્ર વિશ્વમાં મોટી એલચીના ઉત્પાદન અને નિકાસમાં ભારતનું એકચક્રી શાસન હતું. જોકે, છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં પરિસ્થિતિ સંપૂર્ણપણે પલટાઈ ગઈ છે અને પડોશી દેશ નેપાળે આ ક્ષેત્રે મોટું પ્રભુત્વ સ્થાપિત કરીને ભારતને પછાડી દીધું છે. સિક્કિમના પર્વતીય વિસ્તારોમાં હવામાન પરિવર્તનના કારણે વરસાદની અનિયમિતતા વધી છે. આ ઉપરાંત જીવાત અને ફંગલ ઇન્ફેક્શન જેવા રોગોએ જૂના વાવેતરોનો મોટા પાયે નાશ કર્યો છે. સ્થાનિક સ્તરે ઉત્પાદનમાં આવેલા આ ધરખમ ઘટાડાને પરિણામે પરંપરાગત ખેતી સાથે સંકળાયેલા પરિવારો આર્થિક કટોકટીમાં મુકાઈ ગયા છે.
આ સંકટમાંથી બહાર નીકળવા અને કાળી એલચીની રોનક પાછી લાવવા માટે સિક્કિમ સરકારે હવે યુદ્ધના ધોરણે કમર કસી છે. રાજ્ય સરકાર દ્વારા કૃષિ વૈજ્ઞાનિકોની મદદથી સઘન સંશોધનો હાથ ધરવામાં આવ્યા છે. ખેડૂતોને રોગપ્રતિકારક ક્ષમતા ધરાવતી ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળી નવી જાતો અને પ્રમાણિત રોપાઓ ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવી રહ્યા છે. આધુનિક કૃષિ પદ્ધતિઓ અને યોગ્ય માર્ગદર્શન દ્વારા બગીચાઓને પુનર્જીવિત કરવાનો સંકલ્પ લેવાયો છે. જો આ વૈજ્ઞાનિક પ્રયાસો સફળ રહેશે, તો ભારત ફરી એકવાર આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં પોતાની ખોવાયેલી પ્રતિષ્ઠા અને મોભાનું સ્થાન પુનઃ પ્રાપ્ત કરી શકશે.
