ભારતીય સિનેમા જગતમાં નાના પાટેકર એક એવું અનોખું અને વિરલ વ્યક્તિત્વ છે, જેમના અભિનય અને અવાજે પેઢીઓ પર ઊંડો પ્રભાવ પાડ્યો છે. આજે પણ નવી પેઢીના બાળકોથી લઈને વડીલો સુધી દરેક વ્યક્તિ તેમના ઘેરા, ગંભીર અને વિશિષ્ટ અવાજથી ભલીભાંતિ પરિચિત છે. 'ગોલમાલ' જેવી લોકપ્રિય હાસ્યપ્રધાન ફિલ્મ શ્રેણીમાં તેમના અવાજનો રમૂજી સંદર્ભ હોય કે પછી 'વેલકમ'માં ઉદય શેટ્ટીનું યાદગાર પાત્ર, તેમની સાંસ્કૃતિક પહોંચ અજોડ રહી છે. તેમની બોલવાની લય, સંવાદોમાં અવાજનો ઉતાર-ચઢાવ અને ઊંડાણ એટલું પ્રભાવશાળી છે કે કોઈપણ વ્યક્તિ માત્ર અવાજ સાંભળીને જ તેમને ક્ષણભરમાં ઓળખી કાઢે છે.
નાના પાટેકરની અભિનય યાત્રામાં વર્ષ ૧૯૯૧ ની ફિલ્મ 'પ્રહાર'માં ભજવાયેલું મેજર ચૌહાણનું પાત્ર સિનેપ્રેમીઓ માટે હંમેશા પ્રેરણાદાયી રહેશે. આ ફિલ્મમાં તેમણે માત્ર એક કડક સૈન્ય અધિકારીની સામાન્ય ભૂમિકા નહોતી ભજવી, પરંતુ શિસ્ત, ત્યાગ અને કર્તવ્યનિષ્ઠાના જીવનમૂલ્યને સાચા અર્થમાં જીવી બતાવ્યું હતું. તેમના સંવાદોમાં માત્ર બોલાતા શબ્દો નહોતા, પરંતુ એક અતૂટ વિશ્વાસ અને નિયંત્રિત આક્રોશ છલકાતો હતો. એ જ રીતે વર્ષ ૧૯૮૯ ની ફિલ્મ 'પરિંદા'માં અન્ના શેઠ તરીકે તેમણે ભજવેલો નિર્દય ગેંગસ્ટરનો રોલ અત્યંત જીવંત હતો, જેણે સિનેમાના પડદા પર ભય અને અસહજતાનું વાતાવરણ ઊભું કરીને દર્શકોને સ્તબ્ધ કરી દીધા હતા.
વર્ષ ૧૯૯૪ ની ફિલ્મ 'ક્રાંતિવીર'માં પ્રતાપ નારાયણ તિલક તરીકે નાના પાટેકરે ભ્રષ્ટાચાર, સામાજિક અન્યાય અને ધાર્મિક ભેદભાવ સામે જે રોષ ઠાલવ્યો હતો, તે ભારતીય સિનેમાના ઇતિહાસમાં સુવર્ણ અક્ષરે અંકિત છે. લોહીના રંગ દ્વારા માનવતાની વ્યાખ્યા સમજાવતો તેમનો સંવાદ આજે પણ લોકમુખે ગુંજે છે. નાના પાટેકર ક્યારેય પરંપરાગત નાયકના ચોકઠામાં બંધાયા નથી. પડદા પર અસહજ, અત્યંત આક્રમક અને કઠોર દેખાતા હોવા છતાં દર્શકો તેમના પાત્ર સાથે તાદાત્મ્ય સાધ્યા વિના રહી શકતા નથી. પાત્રના આંતરિક ક્રોધને દર્શકોની અંગત વેદના બનાવી દેવાની તેમની આ વિરલ કળા તેમને સદાબહાર અભિનેતા બનાવે છે.
