ડિજિટલ મેસેજિંગ પ્લેટફોર્મ પર અજાણ્યા સ્ત્રોત પાસેથી આવેલો એક ધૂંધળો વીડિયો અને બાળક ચોરીની અફવા થોડી જ મિનિટોમાં હજારો લોકો સુધી પહોંચી જાય છે. નક્કર પુરાવા વિના માત્ર ભય અને શંકાના સહારે ઉત્તેજિત ટોળાં એકઠા થાય છે અને નિર્દોષ લોકો હિંસાનો ભોગ બને છે. આપણા દેશમાં વર્ષ ૨૦૧૭ થી ૨૦૨૦ દરમિયાન આવા ખોટા સંદેશાઓ અને અફવાઓથી પ્રેરિત ટોળા દ્વારા ઓછામાં ઓછા ૨૩ નિર્દોષ નાગરિકોની નિર્મમ હત્યા કરવામાં આવી હતી. આમાંના મોટાભાગના વીડિયો વર્ષો જૂના, સંપૂર્ણપણે બનાવટી અથવા અન્ય ઘટનાઓના હતા, જેમાં જીવ ગુમાવનારા મોટાભાગે બહારના મુસાફરો કે અજાણ્યા લોકો હતા. કોઈપણ બાબતની યોગ્ય ચકાસણી કર્યા વિના તેને માત્ર લાગણીવશ થઈને આગળ મોકલવાની માનસિકતા અત્યંત ઘાતક સાબિત થઈ રહી છે.
એક વૈશ્વિક ટેકનોલોજી સંસ્થાના સર્વેક્ષણ અનુસાર, ૬૦ ટકાથી વધુ ભારતીયો ઓનલાઈન નકલી સમાચારોનો સામનો કરે છે, જે વૈશ્વિક સરેરાશ ૫૭ ટકા કરતાં પણ વધારે છે. ભારતમાં મેસેજિંગ એપના વપરાશકર્તાઓની સંખ્યા વિશ્વમાં સૌથી વધુ છે અને અહીં સામગ્રી ફોરવર્ડ કરવાનો દર પણ સૌથી ઊંચો નોંધાયો છે. આશરે ૮૮ ટકા યુવાનો નકલી સમાચારને એક ગંભીર સમસ્યા માને છે, છતાં પણ મોટાભાગના લોકો તેને ઓળખવામાં અસમર્થ રહે છે. માનવ સ્વભાવ મુજબ ભય, ક્રોધ કે અતિરેક ગૌરવ પેદા કરતા સંદેશાઓ તાર્કિક વિચારસરણી કરતાં વધુ ઝડપથી ફેલાય છે, જેના લીધે અફવાઓ ગણતરીની મિનિટોમાં વાયરલ થઈ જાય છે.
ખોટી માહિતી અને નકલી સમાચારોને ઓળખવા માટે કોઈ વિશિષ્ટ પત્રકારત્વની તાલીમની જરૂર નથી, પરંતુ માત્ર થોડી જાગૃતિ પૂરતી છે. મેસેજિંગ પ્લેટફોર્મ પર 'વારંવાર ફોરવર્ડ થયેલ' લેબલ સાવચેત રહેવાનો સંકેત આપે છે. કોઈપણ શંકાસ્પદ તસવીર કે વીડિયોની સત્યતા રિવર્સ ઇમેજ સર્ચ જેવા સરળ ડિજિટલ માધ્યમોથી ચકાસી શકાય છે, જેનાથી તેની વાસ્તવિકતા અને સમયગાળો સામે આવી જાય છે. આ ઉપરાંત સરકારી માહિતી વિભાગ અને સ્વતંત્ર હકીકત-તપાસ સંસ્થાઓ પણ સતત કાર્યરત રહે છે. કોઈપણ ઉશ્કેરણીજનક સંદેશ મળતાં તેને આગળ મોકલતા પહેલાં થોભવું અને તેની સત્યતા તપાસવી એ પ્રત્યેક જાગૃત નાગરિકની નૈતિક ફરજ છે.
