ભારતીય સમાજવ્યવસ્થામાં અટક માત્ર પારિવારિક ઓળખ પૂરતી સીમિત નથી, પરંતુ તેની પાછળ એક સમૃદ્ધ સામાજિક, ભૌગોલિક અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ છુપાયેલો હોય છે. સુપ્રસિદ્ધ ચલચિત્ર અભિનેતા નાના પાટેકરના કારણે લોકપ્રિય બનેલી ‘પાટેકર’ અટક મહારાષ્ટ્ર તેમજ ગુજરાત સહિત સમગ્ર પશ્ચિમ ભારતમાં વ્યાપક પ્રમાણમાં જોવા મળે છે. સામાન્ય રીતે કોઈપણ અટક પાછળ માત્ર એક જ નિશ્ચિત અર્થ કે સીધી વંશાવળી હોતી નથી. અલગ-અલગ પ્રદેશોમાં સ્થાનિક બોલી, પરંપરાગત વ્યવસાય, જમીન અને ગામના નામ સાથે સંકળાયેલી પ્રક્રિયાઓમાંથી આવી વિશિષ્ટ અટકોનું નિર્માણ થયું હોવાનું ઇતિહાસકારો માને છે.
ભાષાશાસ્ત્રીય સંશોધનો અને ઐતિહાસિક તારણો મુજબ, ‘પાટેકર’ શબ્દના મૂળ જૂના સમયના સ્થાનિક શબ્દો ‘પાટ’ અથવા ‘પાટા’ સાથે જોડાયેલા હોઈ શકે છે. પ્રાચીન કાળમાં ખેતીની જમીનનો પટ્ટો, ચોક્કસ વિસ્તાર કે વિશિષ્ટ ભૌગોલિક ભૂમિભાગ દર્શાવવા માટે આવા શબ્દોનો બહોળો ઉપયોગ થતો હતો. આ જમીન કે વિસ્તાર સાથે સંકળાયેલી પ્રારંભિક ઓળખ કાળક્રમે આખા પરિવારની ઓળખ બની ગઈ. આ ઉપરાંત, પશ્ચિમ ભારત અને ખાસ કરીને મહારાષ્ટ્રની ભાષા પરંપરામાં ‘કર’ પ્રત્યય વ્યક્તિના મૂળ ગામ કે વતનનો સંબંધ સૂચવે છે. આ નિયમ અનુસાર, કોઈ વિશિષ્ટ જમીન કે વિસ્તારમાંથી આવેલા લોકો ‘પાટેકર’ તરીકે ઓળખાવા લાગ્યા હોવાની પ્રબળ સંભાવના છે.
ઐતિહાસિક દ્રષ્ટિકોણથી ભારતમાં અટકો શરૂઆતથી વંશપરંપરાગત નહોતી, પરંતુ સામાજિક ભૂમિકા અને વ્યવસાયના આધારે કાળક્રમે સ્થિર થઈ હતી. સમય વીતવાની સાથે મહારાષ્ટ્રમાંથી પરિવારો આજીવિકા, વેપાર, ખેતી અને શિક્ષણ જેવા વિવિધ કારણોસર ગુજરાત સહિત અન્ય રાજ્યોમાં સ્થળાંતર કરતા ગયા, જેના કારણે આ અટક વિવિધ વિસ્તારોમાં ફેલાઈ. તેથી આજે આ અટક ધરાવતા તમામ પરિવારોનું મૂળ એક જ સ્થળ સાથે જોડાયેલું હોય તે જરૂરી નથી. કોઈપણ ‘પાટેકર’ પરિવારની સાચી વંશાવળી શોધવા માટે માત્ર અટકના અર્થ પર આધાર રાખવાને બદલે તેમના જૂના જમીન દસ્તાવેજો, કુટુંબની નોંધણી અને વડીલોની મૌખિક માહિતી તપાસવી સૌથી સચોટ માર્ગ સાબિત થાય છે.
