વર્તમાન સમયમાં શહેરી ભારતમાં નિવૃત્તિ જીવનના બે અલગ જ ચિત્રો જોવા મળે છે. એક તરફ એવા વરિષ્ઠ નાગરિકો છે જેમણે આર્થિક આયોજન અને પેન્શનની દૃષ્ટિએ સુરક્ષિત જીવન મેળવ્યું છે, પરંતુ યોગ્ય સામાજિક અને માનસિક પ્રવૃત્તિઓના અભાવે તેમનું દૈનિક જીવન માત્ર ડૉક્ટરની મુલાકાતો અને ટેલિવિઝન પૂરતું સીમિત બની જાય છે. શરૂઆતની મુક્તિનો આનંદ સમય જતાં એકવિધતા અને એકલતામાં ફેરવાઈ જાય છે. બીજી તરફ, એવા વડીલો પણ છે જેઓ નવી પ્રવૃત્તિઓ, ઓરિગામી પડકારો, કોયડાઓ ઉકેલવા અને નવા મિત્રો સાથે સમય વિતાવીને પોતાની જાતને સતત પ્રગતિના પંથે રાખે છે. આ તફાવત સ્પષ્ટ કરે છે કે ભારતમાં નિવૃત્તિને જોવાની દૃષ્ટિમાં મોટો ફેરફાર લાવવાની જરૂર છે, કારણ કે અત્યાર સુધી આપણે માત્ર આર્થિક અને તબીબી સુરક્ષા પર ધ્યાન આપ્યું છે, જ્યારે માનસિક અને બૌદ્ધિક સ્વાસ્થ્યની ઉપેક્ષા કરી છે.
વર્ષ ૨૦૫૦ સુધીમાં ભારતની કુલ વસ્તીના ૨૦ ટકાથી વધુ લોકો ૬૦ વર્ષથી વધુ ઉંમરના હશે, જે એક મોટી વસ્તીકીય પરિવર્તન દર્શાવે છે. નિષ્ણાતોના અહેવાલો મુજબ, મોટાભાગના નિવૃત્ત વડીલોએ નિવૃત્તિ પછીના જીવન માટે કોઈ પણ પ્રકારનું માનસિક કે બૌદ્ધિક આયોજન કર્યું હોતું નથી. કામમાંથી અચાનક નિવૃત્ત થવાથી મગજ પરનું સંરચનાત્મક ભારણ અને દૈનિક સામાજિક જોડાણ એકદમ ઘટી જાય છે, જેના ગંભીર જૈવિક અને માનસિક પરિણામો આવે છે. વિશ્વ સ્વાસ્થ્ય സംഘടന (WHO) પણ સ્વીકારે છે કે સતત માનસિક ઉત્તેજના, શારીરિક હિલચાલ અને સક્રિય સામાજિક જોડાણ એ ડિપ્રેશન, એકલતા અને યાદશક્તિની નબળાઈ સામે રક્ષણ મેળવવા માટેના અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બિન-દવાકીય ઉપાયો છે.
આ પડકારના ઉકેલ રૂપે મુંબઈ, પુણે અને થાણે ખાતે 'સપ્તસોપાન' જેવા ન્યુરોસાયકોલોજિકલ કેન્દ્રો દ્વારા એક સચોટ મોડેલ પૂરું પાડવામાં આવ્યું છે, જ્યાં ક્રિએટિવ પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા વડીલોના મગજને સક્રિય રાખવામાં આવે છે. આવા પ્રયાસોને માત્ર સ્વૈચ્છિક સંસ્થાઓ પૂરતા મર્યાદિત રાખવાને બદલે તેને વ્યાપક રાષ્ટ્રીય સ્તરે વિકસાવવા પડશે. આ માટે કોર્પોરેટ સોશિયલ રિસ્પોન્સિબિલિટી (CSR), રેસિડેન્શિયલ સોસાયટીઓ અને શહેરી આયોજનમાં વરિષ્ઠ નાગરિકો માટે વિશેષ પ્રવૃત્તિ કેન્દ્રોનું નિર્માણ કરવું અનિવાર્ય છે. વડીલો માત્ર લાંબુ જીવે તેટલું પૂરતું નથી, પરંતુ તેઓ દરેક સવારે એક નવા ઉદ્દેશ્ય અને સામાજિક ઉર્જા સાથે જાગે તેવું સક્ષમ વાતાવરણ પૂરું પાડવું એ એક સ્વસ્થ અને પ્રગતિશીલ રાષ્ટ્રની સાચી ઓળખ છે.
