દિવાળીના તહેવાર દરમિયાન રાષ્ટ્રીય રાજધાની દિલ્હીમાં હવાઈ પ્રદૂષણની સ્થિતિ અંગે એક ચોંકાવનારો ખુલાસો સામે આવ્યો છે. 'સેન્ટર ફોર રિસર્ચ ઓન એનર્જી એન્ડ ક્લીન એર' (CREA) દ્વારા કરવામાં આવેલા તાજેતરના વિશ્લેષણ મુજબ, જો દિવાળીની રાત્રે મોનિટરિંગ સ્ટેશનો પરથી ગાયબ થયેલા પીએમ 2.5 (PM2.5) ના આંકડા સંપૂર્ણપણે નોંધાયા હોત, તો શહેરનું સરેરાશ પ્રદૂષણ સ્તર અંદાજે ૪૯ ટકા સુધી વધી શક્યું હોત. સેન્ટ્રલ પોલ્યુશન કંટ્રોલ બોર્ડ (CPCB) ના નિયમો અનુસાર, આ મશીનો માત્ર 1,000 માઇક્રોગ્રામ પ્રતિ ઘન મીટર સુધીનું જ પ્રદૂષણ માપવા માટે સક્ષમ છે અને તેનાથી વધુ આંકડા ડિસ્પ્લે પર દર્શાવી શકાતા નથી. આ ટેકનિકલી મર્યાદાના કારણે દિવાળીની પિક અવર્સ દરમિયાન હવાની ગુણવત્તાનો અસલી ચિતાર લોકો સમક્ષ આવી શક્યો ન હતો.
સીપીસીબી (CPCB) ના અહેવાલ મુજબ, કાળજીપૂર્વક તૈયાર કરાયેલ આ એનાલિસિસમાં બહાર આવ્યું છે કે જો ખૂટતા આંકડાઓને 1,000 માઇક્રોગ્રામ પ્રતિ ઘન મીટર ગણવામાં આવ્યા હોત, તો દિલ્હીનો સરેરાશ પીએમ 2.5 સ્કોર 269 થી સીધો વધીને 400 પર પહોંચી જાત. ઉલ્લેખનીય છે કે, ભારત સરકારના ધોરણો મુજબ પીએમ 2.5 ની દૈનિક મર્યાદા 60 અને વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO) ની સુરક્ષિત માર્ગદર્શિકા માત્ર 15 માઇક્રોગ્રામ પ્રતિ ઘન મીટરની છે. આ સ્થિતિમાં, દિલ્હીનો એર ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સ (AQI) પણ 'ખરાબ' શ્રેણીમાંથી સીધો 'ગંભીર' (Severe) સ્તરની નજીક પહોંચી ગયો હોત. જોકે, દિલ્હી પોલ્યુશન કંટ્રોલ કમિટી (DPCC) ના કેટલાક સ્ટેશનો પર પીએમ 2.5 નું પ્રમાણ 2,000 થી 3,000 માઇક્રોગ્રામ પ્રતિ ઘન મીટરથી પણ ઉપર નોંધાયું હોવાના અહેવાલો મળ્યા હતા.
આ સમગ્ર વિશ્લેષણ માટે સંશોધકોએ 8 નવેમ્બરની બપોરે 4 વાગ્યાથી 9 નવેમ્બરની બપોર સુધીના કુલ 59 મોનિટરિંગ સ્ટેશનોના આંકડાઓનો અભ્યાસ કર્યો હતો, જેમાં લગભગ 18 ટકા ડેટા ગાયબ અથવા અધૂરો હોવાનું જણાયું હતું. સંશોધન સંસ્થાએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ માત્ર એક સેન્સિટિવિટી એનાલિસિસ (સંવેદનશીલતા વિશ્લેષણ) છે, જે સાબિત નથી કરતું કે તમામ ખૂટતા આંકડા 1,000 થી વધુ જ હતા, પરંતુ તે એ દર્શાવવા માટે પૂરતું છે કે ટેકનિકલ મર્યાદાઓના કારણે વાસ્તવિક પ્રદૂષણના આંકડાઓને છુપાવવામાં આવ્યા હતા. મુંડકા જેવા વિસ્તારોમાં તો પ્રદૂષણની માત્રા અસાધારણ રીતે વધીને 3,744 સુધી પહોંચી ગઈ હોવા છતાં સંબંધિત વિભાગો દ્વારા સમયસર આંકડા જાહેર ન કરાતા પર્યાવરણવિદોમાં ચિંતાનું મોજું ફરી વળ્યું છે.
