નિવૃત્ત શાળાના શિક્ષક વર્માજીએ એકવાર પોતાના આધારકાર્ડની નકલો ગણવાનો પ્રયાસ કર્યો પરંતુ ૩૧ નકલો પછી તેમણે ગણતરી છોડી દીધી. બેંક, ફોનની દુકાન, ગૅસ એજન્સીથી લઈને પહાડી વિસ્તારની એક નાનકડી હોટેલ સુધી અનેક જગ્યાએ તેમના ચહેરા અને સરનામાવાળી નકલો વણવપરાયેલી પડેલી છે. આટલી બધી જગ્યાએ આધારકાર્ડ શા માટે જરૂરી હતું તેની સ્પષ્ટ સમજણ ક્યારેય કોઈએ આપી નથી. આપણામાંથી ભાગ્યે જ કોઈએ ક્યારેય એવો પ્રશ્ન કર્યો હશે કે આધાર માંગનાર વ્યક્તિને ખરેખર તે માંગવાનો અધિકાર છે કે નહીં. વર્માજીના પૌત્ર રોહને શાળાના પ્રોજેક્ટ નિમિત્તે જ્યારે આ વિશે અભ્યાસ કર્યો ત્યારે અદભુત હકીકતો સામે આવી. આધાર એ માત્ર ૧૨ અંકનો એવો નંબર છે જે વ્યક્તિની બાયોમેટ્રિક વિગતો સાથે જોડાયેલો છે અને તે માત્ર ઓળખનો પુરાવો છે, નાગરિકતા કે વસવાટનો નહીં.
૨૬ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૮ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટના પુટ્ટસ્વામી કેસના ચુકાદા મુજબ આધારના ઉપયોગ પર સ્પષ્ટ મર્યાદાઓ નક્કી કરવામાં આવી છે. કલ્યાણકારી યોજનાઓ અને સબસિડી માટે આધાર માંગી શકાય છે, પરંતુ શાળાઓ પ્રવેશ માટે, પરીક્ષા બોર્ડ કે ખાનગી કંપનીઓ ગ્રાહકો પર આધારકાર્ડ ફરજિયાત લાદી શકતી નથી. તેમ છતાં અદાલતમાં નિયમો બદલાયા હોવા છતાં કાઉન્ટર પર બેઠેલા કર્મચારીઓની અને ગ્રાહકોની વર્ષો જૂની આદતો બદલાઈ નથી. આ ઉપરાંત, મજૂરીકામ કરતા શ્રમિકોની ઘસાઈ ગયેલી આંગળીઓની છાપ મશીન દ્વારા ન વંચાતા તેમને રેશન કે પેન્શન મેળવવામાં પડતી મુશ્કેલીઓ પણ આ વ્યવસ્થાની બીજી એક કડવી વાસ્તવિકતા છે.
આધારકાર્ડ આજે કોઈ મતદાર ઓળખપત્ર કે પાસપોર્ટ નથી અને તે ઉંમરનો ચોક્કસ પુરાવો પણ નથી. એક જ દસ્તાવેજ પાસેથી દરેક પ્રશ્નના જવાબની અપેક્ષા રાખવાથી સમસ્યાઓ સર્જાય છે. પ્રોજેક્ટના અંતે રોહને સમજાવ્યું કે કોઈપણ નાગરિક UIDAIની સત્તાવાર વેબસાઇટ પર જઈને પોતાના બાયોમેટ્રિક્સ લોક અથવા અનલોક કરી શકે છે. વર્માજીએ પોતાની ડ્રોઅરમાં પડેલી બિનજરૂરી રસીદોનો ઢગલો જોયો ત્યારે તેમને સમજાયું કે આપણે અજાણતા જ આપણી અંગત ઓળખ કેટલી બધી જગ્યાએ વેરવિખેર કરી દીધી છે.
