ઇતિહાસથી લઈને વર્તમાન સમય સુધી ભારતીયોનું વિદેશ જવું અને ત્યાં વસવું એ કોઈ નવી બાબત નથી. બ્રિટિશ શાસન પૂર્વેના વેપારી માર્ગોથી લઈને સ્વાતંત્ર્ય પૂર્વેના ગાંધીજી અને નહેરુ જેવા નેતાઓના પ્રવાસો સુધી ભારતીયો હંમેશાં ગ્લોબલ સ્તરે હળતામળતા રહ્યા છે. જો કે, આઝાદી પછી આ સ્થળાંતર મર્યાદિત હતું, પરંતુ ૧૯૯૧ના આર્થિક ઉદારીકરણે ભારતીયોની વ્યક્તિગત મહત્વાકાંક્ષાઓને વૈશ્વિક સ્તર સાથે જોડી દીધી. અમેરિકામાં H-1B વિઝાની શરૂઆત અને IT બૂમને કારણે લાખો યુવાનો અમેરિકા અને પશ્ચિમના દેશો તરફ આકર્ષાયા. આજે યુએસમાં ૩૨ લાખથી વધુ ભારતીયો વસે છે, જ્યારે ગલ્ફ દેશોમાં પણ લાખો ભારતીય કામદારો સક્રિય છે. વિદેશમાં વસતા આ ભારતીયોની સફળતાને ઘણીવાર માત્ર આર્થિક સમૃદ્ધિના ચશ્મે જોવામાં આવે છે, જેમાં 'બ્રેઈન ડ્રેઇન' અથવા 'દેશભક્તિ' જેવા નૈતિક મુદ્દાઓ અવારનવાર ચર્ચાના કેન્દ્રમાં રહે છે.
ભારતમાં આજે પણ જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ વિદેશની ઉચ્ચ પગારવાળી નોકરી છોડીને સ્વદેશ પરત ફરે છે, ત્યારે તેને આશ્ચર્યથી જોવામાં આવે છે. આ ડિબેટ મોટે ભાગે બે વિરોધાભાસી ધ્રુવો વચ્ચે અટવાયેલી છે: એક તરફ મહત્વાકાંક્ષાને કારણે વિદેશ જવું શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે, તો બીજી તરફ તેને દેશ પ્રત્યેની વફાદારી સાથે જોડીને જોવામાં આવે છે. પરંતુ આ બંને દ્રષ્ટિકોણ સ્થળાંતર પાછળના વાસ્તવિક કારણોને પૂરેપૂરા સમજી શકતા નથી. અર્થશાસ્ત્રીઓના મતે, કોઈપણ દેશ જ્યારે આર્થિક વિકાસ કરે છે ત્યારે તેની સાથે મહત્વાકાંક્ષાઓ પણ વધે છે અને લોકો વધુ સારી તકોની શોધમાં બહાર જાય છે. ભારતમાં પણ આ જ પ્રક્રિયા ચાલી રહી છે, જ્યાં આધુનિક જીવનશૈલી, શહેરોમાં રોજિંદી હાડમારી અને કોર્પોરેટ કલ્ચરનું ભારણ યુવાનોને બહાર જવા પ્રેરે છે. માત્ર ટેકનોલોજી સેક્ટરના એન્જિનિયર્સ જ નહીં, પરંતુ ગલ્ફમાં કામ કરતા મજૂરો અને ડ્રાઇવરો પણ પોતાની આજીવિકા અને સન્માનજનક જીવન માટે જ બહાર જાય છે.
આજે સમય બદલાઈ રહ્યો છે અને ભારત પહેલાં કરતા ઘણું વધુ સમૃદ્ધ બન્યું છે, છતાં વિદેશ જવાની ઘેલછા ઓછી થઈ નથી. બીજી તરફ, અમેરિકા જેવા દેશોમાં કડક વિઝા નિયમો અને ગ્રીન કાર્ડ માટે લાંબી કતારોને કારણે હવે વિદેશના દરવાજા પણ ધીમે ધીમે બંધ થઈ રહ્યા છે. ખરેખર તો વિદેશ જવું કે પાછા આવવું એ કોઈ દેશભક્તિનું પ્રમાણપત્ર કે દેશધ્રોહ નથી, પરંતુ તે બજારની માંગ અને વ્યક્તિગત ક્ષમતા વચ્ચેનો વ્યવહારુ નિર્ણય છે. જેમ વિકસિત દેશોના નાગરિકો માટે સરહદો પાર કરવી અને પાછા ફરવું સામાન્ય બાબત છે, તેવી જ સ્વતંત્રતા ભારતીયો માટે પણ હોવી જોઈએ. સમય આવી ગયો છે કે આપણે વિદેશ ગમનને કોઈ નૈતિક કે રાજકીય ચુકાદા તરીકે જોવાનું બંધ કરીએ અને દેશમાં જ રોજગારી અને સન્માનજનક તકો ઊભી કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીએ.
