દેશની સર્વોચ્ચ અદાલતે સરકારી કર્મચારીઓની ફરજિયાત નિવૃત્તિ અંગે એક સીમાચિહ્નરૂપ ચુકાદો આપતા જણાવ્યું છે કે, ફરજિયાત નિવૃત્તિનો આદેશ ન તો શિક્ષાત્મક છે અને ન તો તે કર્મચારીના રેકોર્ડ પર કોઈ દાગ સમાન છે. જસ્ટિસ મનમોહન અને જસ્ટિસ શ્રી ચંદ્રશેખરની બેન્ચે છત્તીસગઢ સરકારના તે આદેશને યથાવત રાખ્યો છે, જેમાં ૧૪માંથી ૫ કર્મચારીઓને ફરજિયાત નિવૃત્ત કરવામાં આવ્યા હતા. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે આ પ્રકારના આદેશોનો હેતુ કોઈ કર્મચારી પર ગેરવર્તણૂકનો આરોપ મૂકવાનો નથી, પરંતુ લોકહિતમાં અને સક્ષમ સત્તાધિકારીના વિવેકાધીન સંતોષના આધારે સેવામાં તેની સતત ઉપસ્થિતિ અપ્રાસંગિક બની ગઈ છે કે કેમ તે ચકાસવાનો છે. કર્મચારી બિનઉપયોગી બન્યો છે કે કેમ તેનો અંતિમ નિર્ણય લેવાનો અધિકાર સંપૂર્ણપણે એક્ઝિક્યુટિવ એટલે કે વહીવટી તંત્રનો છે.
અરજદારોની દલીલોને ફગાવતા સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે કોઈ કર્મચારી માત્ર એટલા માટે ફરજિયાત નિવૃત્તિના આદેશને પડકારી ન શકે કે સમાન સેવા રેકોર્ડ ધરાવતા અન્ય અધિકારીને છોડી દેવામાં આવ્યા છે. નકારાત્મક સમાનતાના સિદ્ધાંતને નકારતા કોર્ટે કહ્યું કે અગાઉના કેસમાં જો કોઈ ભૂલ કે અનિયમિતતા થઈ હોય, તો તેને આધાર બનાવીને ભવિષ્યમાં પણ તેવી જ ભૂલનું પુનરાવર્તન કરી શકાય નહીં. દરેક કર્મચારીની ઉપયોગીતા, પ્રામાણિકતા અને કાર્યક્ષમતાનું મૂલ્યાંકન એ વ્યક્તિગત પ્રક્રિયા છે જે રેકોર્ડ પર ઉપલબ્ધ સામગ્રીના આધારે સક્ષમ અધિકારી દ્વારા કરવામાં આવે છે. જો કોઈ એક કર્મચારી સામે કાર્યવાહી થઈ હોય અને બીજા સામે ન થઈ હોય, તો માત્ર એટલા માત્રથી તે આદેશ બિનબંધારણીય કે ભેદભાવપૂર્ણ બની જતો નથી.
ન્યાયિક સમીક્ષાના દાયરા અંગે સ્પષ્ટતા કરતા અદાલતે ઉમેર્યું હતું કે આવા મામલાઓમાં ન્યાયિક હસ્તક્ષેપ માત્ર ત્યારે જ સંભવ છે જ્યારે નિર્ણય પાયાવિહોણો, મનસ્વી, દાનતપૂર્વકનો કે કોઈ પુરાવા વગરનો હોય. કોર્ટ એ વાતની તપાસ કરે છે કે યોગ્ય સામગ્રી ઉપલબ્ધ હતી કે નહીં અને સક્ષમ અધિકારીએ તેનો યોગ્ય અભ્યાસ કર્યો છે કે નહીં. છત્તીસગઢ સરકારના આ કેસમાં સ્ક્રીનિંગ કમિટીએ તમામ નિયમોનું પાલન કરીને અને વાર્ષિક ગોપનીય અહેવાલો (ACR) તથા પ્રદર્શનનું મૂલ્યાંકન કરીને જ પાંચ કર્મચારીઓને નિવૃત્ત કર્યા છે. આ પ્રક્રિયા સંપૂર્ણપણે ન્યાયસંગત અને પારદર્શક રહી છે, જેથી વહીવટી ધોરણો અને જનસેવાની કાર્યક્ષમતા જળવાઈ રહે.
