ભારતીય ન્યાયતંત્રમાં તાજેતરમાં એક મોટો વળાંક આવ્યો છે, જ્યાં સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટપણે નોંધ્યું છે કે છેલ્લા બે દાયકામાં દેશનું ડેમોગ્રાફિક લેન્ડસ્કેપ એટલે કે જનસંખ્યાકીય માળખું સંપૂર્ણપણે બદલાઈ ગયું છે. જસ્ટિસ પી. એસ. નરસિમ્હા અને જસ્ટિસ આલોક આરાધેની બેન્ચે મહારાષ્ટ્રની કાકોડા ગ્રામ પંચાયતના ભૂતપૂર્વ સરપંચ મંગલા ભીમરાવની અરજી પર સુનાવણી કરતા તેમનું પદ છીનવી લેતો ગેરલાયકાતનો આદેશ રદ કર્યો છે. વર્ષ ૨૦૦૩ના જાવેદ વિરુદ્ધ હરિયાણા રાજ્ય કેસના જૂના ચુકાદાને પડકારતી આ બાબતને હવે કોર્ટે વધુ મોટી બેન્ચ સમક્ષ પુનઃવિચારણા માટે મોકલી આપી છે, જેનાથી દેશભરમાં બે બાળકોના નિયમ ધરાવતા કાયદાઓ પર ફરીથી ચર્ચા શરૂ થઈ ગઈ છે.
કોર્ટે પોતાના અવલોકનમાં જણાવ્યું છે કે વર્ષ ૨૦૦૩માં ભારતનો કુલ પ્રજનન દર (TFR) ૩ હતો, જે હવે ઘટીને ૧.૯ પર આવી ગયો છે. વસ્તીને સ્થિર રાખવા માટે ૨.૧ નો પ્રજનન દર જરૂરી ગણાય છે, જેને 'રિપ્લેસમેન્ટ રેટ' કહેવામાં આવે છે. પ્રજનન દર આનાથી નીચે જવો એ ભવિષ્યમાં દેશના વયજુથ પર ગંભીર અસર કરી શકે છે, જેના કારણે વડીલોની વસ્તી વધશે અને કામદારોની સંખ્યા ઘટશે. આવા સંજોગોમાં વસ્તી નિયંત્રણના નામે બનાવવામાં આવેલા કાયદાઓ હવે બિનજરૂરી બની ગયા છે. કોર્ટે એમ પણ તારણ કાઢ્યું છે કે આ પ્રકારના નિયમો નાગરિકોને લોકશાહી પ્રક્રિયામાં ભાગ લેવાથી વંચિત રાખે છે અને તે બંધારણના આર્ટિકલ ૨૧ હેઠળ મળેલા 'પ્રજનન સ્વાતંત્ર્ય' (Reproductive Autonomy) ના અધિકારનું ઉલ્લંઘન પણ કરી શકે છે.
દેશના વિવિધ રાજ્યોની વાત કરીએ તો, કોર્ટમાં રજૂ કરાયેલા આંકડા મુજબ હાલમાં દેશના સાત રાજ્યોએ આ 'બે બાળકોના નિયમ'ને નાબૂદ કરી દીધો છે, જ્યારે ૧૫ રાજ્યોમાં આ પ્રકારની કોઈતિ નીતિ જ નથી. જોકે, અસમ, ગોવા, ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર, ઓડિશા અને ઉત્તarakhand જેવા કેટલાક રાજ્યોમાં આ કાયદાકીય જોગવાઈઓ હજુ પણ અસ્તિત્વમાં છે. મહારાષ્ટ્રના બુલઢાણા જિલ્લાના કિસ્સામાં મંગલા ભીમરાવને ત્રીજું સંતાન હોવાના કારણે બોમ્બે હાઈકોર્ટે પણ ગેરલાયક ઠેરવ્યા હતા, જેને હવે સર્વોચ્ચ અદાલતે ફગાવી દીધી છે. કોર્ટના આ ઐતિહાસિક વલણથી એ સ્પષ્ટ થાય છે કે બદલાતા સમય સાથે વસ્તી નિયંત્રણના કાયદાઓનું આત્મનિરીક્ષણ કરવું હવે અનિવાર્ય બની ગયું છે.
