શિયાળાની મોસમ આવતાની સાથે જ દેશની રાજધાની દિલ્હીમાં પ્રદૂષણની ઘેરી ચાદર છવાઈ જાય છે, જે આજે ગંભીર ચિંતાનો વિષય બન્યો છે. દિલ્હીમાં પ્રદૂષણ વિરુદ્ધનો આ સંઘર્ષ કોઈ એક દિવસનો નથી, પરંતુ દાયકાઓ જૂનો છે. ઇસવીસન ઓગણીસસો પંચાવનથી જ અહીંની આબોહવા અને ધૂળની આંધીઓ અંગે વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસો શરૂ થઈ ગયા હતા. સમય જતાં ઓગણીસસો અસીના દાયકામાં આ સમસ્યા જન આરોગ્ય અને કાયદાકીય લડાઈનું સ્વરૂપ ધારણ કરતી ગઈ. પર્યાવરણ પ્રેમીઓ અને અદાલતની દરમિયાનગીરીથી વાહનોના ધુમાડા અને પ્રદૂષિત ઉદ્યોગો સામે કડક પગલાં લેવાની શરૂઆત થઈ હતી. ઇસવીસન ઓગણીસસો અઠ્ઠાણવેમાં સર્વોચ્ચ અદાલતના ઐતિહાસિક આદેશથી સાર્વજનિક વાહનવ્યવહારને સંકુચિત કુદરતી ગેસ પર તબદીલ કરવામાં આવ્યો, જે ઉત્સર્જન ઘટાડવાની દિશામાં એક મોટો સીમાચિહ્ન સાબિત થયો હતો.
વર્ષો વીતતા પરિસ્થિતિ વધુ વણસતી ગઈ અને વિશ્વ સ્વાસ્થ્ય સંસ્થા દ્વારા દિલ્હીને વિશ્વના સૌથી વધુ પ્રદૂષિત શહેરોમાં સ્થાન આપવામાં આવ્યું. આ ગંભીર સ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને અદાલતો અને સરકારી સંસ્થાઓ દ્વારા અનેક કટોકટીભર્યા પગલાં લેવામાં આવ્યા. વાહનોની અવરજવર નિયંત્રિત કરવા માટે જોડી-એકી યોજના લાગુ કરવામાં આવી અને કટોકટીના સમયે કડક નિયંત્રણો માટે શ્રેણીબદ્ધ પ્રતિસાદ ક્રિયા યોજના અમલમાં મુકાઈ. કોલસા આધારિત વીજ મથકોને કાયમી ધોરણે બંધ કરવાથી લઈને ધુમ્મસ ટાવર સ્થાપવા સુધીના અનેક પ્રયોગો થયા. રાજધાની અને તેની આસપાસના વિસ્તારોમાં પ્રદૂષણના સ્રોતો પર સંકલિત નિયંત્રણ લાવવા માટે વિશેષ આયોગની રચના પણ કરવામાં આવી, જેથી રાજ્યની સીમાઓથી પર થઈને સામૂહિક કાર્યવાહી કરી શકાય.
વર્તમાન સમયમાં આ લડાઈએ વધુ આધુનિક રૂપ ધારણ કર્યું છે અને ટેકનોલોજીનો વ્યાપક ઉપયોગ શરૂ થયો છે. સરકારે પ્રદૂષણના સ્રોતો પર બાજ નજર રાખવા માટે અત્યાધુનિક કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા આધારિત સંકલિત નિયંત્રણ કક્ષની જાહેરાત કરી છે. બાંધકામ સ્થળો પર ખાસ કેમેરા ગોઠવવામાં આવ્યા છે અને રસ્તાઓની સફાઈ તથા દસ્તી દળોની દેખરેખ માટે વૈશ્વિક સ્થિતિ નિર્ધારણ પ્રણાલીનો ઉપયોગ થઈ રહ્યો છે. આ ઉપરાંત, હવાઓની ગુણવત્તા માપવા માટે નવા કેન્દ્રો શરૂ કરવામાં આવ્યા છે. જોકે, નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે માત્ર દેખરેખ રાખવાથી સમસ્યા હલ નહીં થાય, પરંતુ શ્વાસની બીમારીઓ નોતરતા સૂક્ષ્મ કણો અને તેના ઉત્પત્તિ સ્થાનો પર સીધો અંકુશ લાવવો અનિવાર્ય છે. ધૂળિયા આકાશથી શરૂ થયેલી આ લાંબી સફર હવે આધુનિક તકનીકી તરફ વળી છે, પરંતુ વાસ્તવિક સફળતા તો શુદ્ધ હવા અને સ્વસ્થ નાગરિકોની પ્રાપ્તિમાં જ રહેલી છે.
