સમયની સાથે માનવજાતે પોતાની શ્રદ્ધા અને વિશ્વાસને પણ વ્યવસાયિક સ્વરૂપ આપી દીધું છે. ઇતિહાસ પર નજર કરીએ તો ખ્યાલ આવે છે કે પાંચ સદીઓ પહેલાં ચર્ચ દ્વારા પાપ મુક્તિ માટે પ્રમાણપત્રો વેચવામાં આવતા હતા, જેથી ધાર્મિક સંસ્થાઓ માટે નાણાં ભેગા કરી શકાય. આજે આ જ પ્રથાએ આધુનિક સ્વરૂપ ધારણ કર્યું છે. ભલે સમય બદલાયો હોય અને રીત-રિવાજોના નામ બદલાયા હોય, પરંતુ મૂળ હેતુ તો ધર્મની આડમાં આર્થિક નફો કમાવવાનો જ રહ્યો છે. દુનિયાભરની અર્થવ્યવસ્થાઓમાં આ પ્રવૃત્તિ આજે પણ અલગ-અલગ રૂપે જીવંત છે.
આધુનિક સમયમાં નાણાકીય બજારોએ ધાર્મિક અને નૈતિક મૂલ્યોને પણ એક પ્રોડક્ટ તરીકે વેચવાનું શરૂ કર્યું છે. ભારત જેવા દેશોમાં સંપત્તિ પ્રબંધકો હવે અહિંસા અને સાત્વિક જીવનશૈલીના નામે વિશેષ પોર્ટફોલિયો તૈયાર કરી રહ્યા છે, જેમાં દારૂ, માંસ અને તમાકુ જેવા ક્ષેત્રોને બહાર રાખીને અન્ય ઉદ્યોગોમાં રોકાણ કરવામાં આવે છે. આ વ્યવસ્થામાં પ્રત્યક્ષ હિંસાથી દૂર રહેવામાં આવે છે પરંતુ પરોક્ષ રીતે થતા શોષણ કે પર્યાવરણીય નુકસાન તરફ આંખ આડા કાન કરવામાં આવે છે. આ જ રીતે અન્ય ધાર્મિક ક્ષેત્રોમાં પણ વ્યાજની મનાઈ જેવા નિયમોને આધુનિક નાણાકીય કરારો દ્વારા બદલીને નફો કમાવવાની પદ્ધતિઓ અપનાવવામાં આવી છે.
આ પદ્ધતિઓ પાછળ સમાજની સામાજિક માનસિકતા પણ સ્પષ્ટપણે દેખાઈ આવે છે. ભારતીય સંદર્ભમાં પવિત્રતા અને અશુદ્ધિનો ભેદભાવ જૂની જાતિ વ્યવસ્થા સાથે જોડાયેલો છે, જેનો પ્રભાવ આજના શેરબજાર અને રોકાણ પદ્ધતિમાં પણ જોવા મળે છે. જે લોકો સીધી મહેનત કે શ્રમ સાથે જોડાયેલા છે તેમને આર્થિક વળતરની વ્યવસ્થામાંથી બાકાત રાખવામાં આવે છે, જ્યારે બેન્કર્સ અને રોકાણકારો મોટો નફો મેળવે છે. બજાર હંમેશાં એવી કહાનીઓ શોધતું રહે છે જેનાથી ધનિક વર્ગ પોતાના ધનને પવિત્ર અનુભવી શકે.
આ વ્યવસાયિકરણ માત્ર રોકાણ પૂરતું મર્યાદિત નથી, પરંતુ દેશના મોટા ધાર્મિક તીર્થક્ષેત્રો અને મંદિરોમાં પણ સ્પષ્ટપણે નજરે પડે છે. આજે તીર્થસ્થળો પર ધાર્મિક અનુભવ મેળવવા માટે પણ નાણાં ચૂકવવા પડે છે. અમીરો માટે વિશેષ પ્રવેશ વ્યવસ્થા અને ગરીબો માટે લાંબી કતારો એ વાતની સાક્ષી આપે છે કે ભક્ત હવે ગ્રાહક બની ચૂક્યો છે. આ બધી બાબતો દર્શાવે છે કે માનવી હંમેશાં એવું માનતો આવ્યો છે કે નાણાં દ્વારા મુક્તિ કે મોક્ષ ખરીદી શકાય છે, જે આજના યુગની સૌથી મોટી અને કડવી વાસ્તવિકતા છે.
