માનવ મસ્તિષ્ક જન્મથી લઈને વૃદ્ધાવસ્થા સુધીના વિવિધ તબક્કાઓમાં કેવું દેખાય છે અને તેના કોષો કેવી રીતે કાર્ય કરે છે તે રહસ્ય હવે ઉકેલાઈ રહ્યું છે. દેશની અગ્રણી સંસ્થા દ્વારા એક અત્યાધુનિક પ્રોજેક્ટનો પ્રારંભ કરવામાં આવ્યો છે, જે અંતર્ગત ગર્ભથી લઈને પંચ્યાસી વર્ષના વયિજ્ઞો સુધીના કુલ સો માનવ મગજના ત્રિ-પરિમાણીય નકશા તૈયાર કરવામાં આવી રહ્યા છે. સમગ્ર વિશ્વમાં આ પ્રકારે સંપૂર્ણ માનવ મગજને સેલ્યુલર સ્તરે રેકોર્ડ કરવાનો આ પ્રથમ અભિગમ છે. આ મહત્ત્વાકાંક્ષી પહેલનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય તબીબોને મસ્તિષ્ક સાથે જોડાયેલી જટિલ બિમારીઓ સમજવામાં, સર્જરીનું આયોજન કરવામાં અને વધુ અસરકારક ઉપચારો વિકસાવવામાં મદદ કરવાનો છે. અન્ય અંગોની સરખામણીમાં મગજ સતત વિકસતું રહે છે, તેથી જીવનના વિવિધ તબક્કે તેની રચના કેવી હોય છે તેનો સ્પષ્ટ દસ્તાવેજ અત્યાર સુધી ઉપલબ્ધ ન હતો.
આ અત્યંત જટિલ પ્રક્રિયામાં દાનમાં મળેલા મગજને પહેલા અત્યંત નીચા તાપમાને થીજી દેવામાં આવે છે જેથી તેના અતિસૂક્ષ્મ ભાગો કરી શકાય. આ મગજને માનવ વાળની જાડાઈના દસમા ભાગ જેટલી પાતળી સ્લાઈસમાં કાપવામાં આવે છે. વયસ્ક મગજના આઠ હજારથી દસ હજાર જેટલા પાતળા ભાગો બને છે, જ્યારે ગર્ભના મગજ માટે આશરે ત્રણ હજાર ભાગોની જરૂર પડે છે. આ દરેક પાતળા ભાગનું અત્યાધુનિક ટેકનોલોજી દ્વારા ડિજિટલ ઇમેજિંગ કરવામાં આવે છે અને પછી કમ્પ્યુટર દ્વારા તેને જોડીને મગજનું એક વિસ્તૃત ત્રિ-પરિમાણીય મૉડેલ તૈયાર કરવામાં આવે છે. સામાન્ય ચિકિત્સીય સ્કેન માત્ર મિલીમીટર સ્તર પર માહિતી આપે છે, જ્યારે આ નવી પદ્ધતિ મગજની સેલ્યુલર રચનાને અતિસૂક્ષ્મ સ્તરે ઉજાગર કરે છે, જેનાથી તબીબી વિજ્ઞાનને નવી દિશા મળશે.
આ પ્રોજેક્ટ દ્વારા વૈજ્ઞાનિકો એ સમજી શકશે કે મગજની રચના કેવી રીતે વિકાસ પામે છે, બદલાય છે અને વય વધવાની સાથે તેમાં શું પરિવર્તનો આવે છે. જુદી જુદી વયના નકશા ઉપલબ્ધ થવાથી સામાન્ય સ્થિતિ અને અસામાન્ય ફેરફારો વચ્ચેનો ભેદ પારખવો સરળ બનશે. આ સંશોધનમાં જીવન વિજ્ઞાન, તબીબી ક્ષેત્ર, એન્જિનિયરિંગ અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ જેવા વિવિધ ક્ષેત્રોના આશરે બસો જેટલા વૈજ્ઞાનિકો સાથે મળીને કામ કરી રહ્યા છે. હૃદયના અભ્યાસની જેમ મગજની રચના અને કાર્યોનું સચોટ જ્ઞાન પ્રાપ્ત થવાથી સ્ટ્રોક, વિકાસલક્ષી વિકૃતિઓ અને મજ્જાતંતુના ક્ષય રોગો સામે લડવા માટે નવી દવાઓ વિકસાવવામાં મોટી મદદ મળી રહેશે.
આ સંશોધન કેન્દ્ર દ્વારા તૈયાર કરાયેલા પ્રથમ તબક્કાના નકશાને અગાઉ વૈશ્વિક સ્તરે ઉત્તમ પ્રતિસાદ સાંપડ્યો છે અને આ તમામ ડેટાને સાર્વજનિક કરવામાં આવશે જેથી વિશ્વભરના શોધકર્તાઓ તેનો ઉપયોગ કરી શકે. દેશની અગ્રણી હોસ્પિટલો અને તબીબી સંસ્થાઓ સાથે મળીને આ સંશોધનને વધુ મજબૂત બનાવવામાં આવી રહ્યું છે. આ શ્રેણીમાં પેક્ષાત્મક રીતે તૈયાર કરાયેલ ખાસ એટલાસ દ્વારા લકવા કે સ્ટ્રોકથી પ્રભાવિત મગજના હિસ્સાનો સમગ્ર મગજના સંદર્ભમાં અભ્યાસ કરી શકાશે. તબીબી જગતમાં આ નકશા એક સીમાચિહ્ન સાબિત થશે અને ન્યુરોસર્જનોને ઓપરેશન દરમિયાન સચોટ માર્ગદર્શન પૂરું પાડશે, જે ભવિષ્યમાં માનવ સ્વાસ્થ્ય માટે વરદાન સાબિત થશે.
