જામનગર મિરર પ્રતિનિધિ.
સ્વાસ્થ્યની કટોકટી વખતે સારવારનો ખર્ચ ઉઠાવવો સામાન્ય પરિવારો માટે અસહ્ય બની જતો હોય છે. તાજેતરમાં જ બનેલી એક ઘટનામાં એક નાના શહેરના પરિવારે પોતાના સંબંધીની સર્જરીનો સંપૂર્ણ ખર્ચ પોતાના ખિસ્સામાંથી ચૂકવવો પડ્યો હતો, જેના માટે તેમણે સ્થાનિક શાહુકાર પાસેથી ઊંચા વ્યાજે નાણાં ઉધાર લેવા પડ્યા હતા. મહિનાઓ વીતી ગયા બાદ એક પાડોશી દ્વારા તેમને આકસ્મિક રીતે જાણ થઈ કે તેમનો આ પરિવાર શરૂઆતથી જ આયુષ્માન ભારત યોજના હેઠળ મફત સારવાર મેળવવા માટે હકદાર હતો. આ વાતની તેમને અગાઉ ક્યારેય કોઈએ જાણ જ કરી ન હતી. આ કોઈ એકલદોકલ ભૂલ નથી, પરંતુ સમગ્ર દેશમાં આ પ્રકારની સ્થિતિ અત્યંત સામાન્ય બની ગઈ છે.
ભારતીય ઉદ્યોગ સંઘ અને બોસ્ટન કન્સલ્ટિંગ ગ્રુપના સંયુક્ત સર્વે અનુસાર, દેશની સૌથી મોટી સરકારી આરોગ્ય વીમા યોજના માટે ખરેખર લાયક બનેલા લગભગ છાણઠ ટકા લોકોએ ક્યારેય તેના વિશે સાંભળ્યું પણ નથી. અન્ય એક અભ્યાસ જણાવે છે કે માત્ર પચીસ ટકા પાત્ર લાભાર્થીઓએ જ તેનો ઉપયોગ કરવા માટે ઔપચારિક નોંધણી કરાવી છે, જોકે આ નોંધણી પ્રક્રિયા સંપૂર્ણપણે નિઃશુલ્ક હોય છે. વર્ષ બે હજાર અઢારમાં શરૂ કરાયેલી આ યોજના આર્થિક રીતે વંચિત પરિવારો માટે દર વર્ષે પાંચ લાખ રૂપિયા સુધીના હોસ્પિટલ ખર્ચને આવરી લે છે. કાગળ પર આ વિશ્વની સૌથી મોટી આરોગ્ય વીમા યોજનાઓમાં સામેલ છે, પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે જ્યાં સુધી નાગરિકોને તેના અસ્તિત્વ અને યોગ્યતા વિશે જાગૃતિ ન હોય ત્યાં સુધી આ અધિકારોનો કોઈ જ અર્થ સરતો નથી.
આ સમસ્યા માત્ર એક યોજના પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ તમામ આવક સ્તરોમાં લગભગ સાઈઠ ટકા ભારતીય પરિવારો પાસે કોઈ પણ પ્રકારનો આરોગ્ય વીમો હોતો નથી. ખાસ કરીને નાના શહેરો અને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં જાગૃતિનો અભાવ સૌથી વધુ જોવા મળે છે, જ્યાં માહિતી મેળવવી મુશ્કેલ બને છે. જ્યારે કોઈ સ્વજનને અચાનક ઇમરજન્સીમાં હોસ્પિટલ ખસેડવામાં આવે છે, ત્યારે કાગળ પરની હકદારી અને વ્યવહારમાં રહેલી અજ્ઞાનતા વચ્ચેનું અંતર પરિવારોની વર્ષોની બચત અને સંપત્તિને સ્વાહા કરી નાખે છે.
આ અસ્વસ્થતાપૂર્ણ સત્યમાંથી એક સ્પષ્ટ અને વ્યવહારુ પાઠ મળે છે કે સરકારી વેબસાઈટ પર, નજીકના કોમન સર્વિસ સેન્ટર પર અથવા હોસ્પિટલના હેલ્પ ડેસ્ક પર માત્ર થોડી જ મિનિટોમાં પાત્રતા ચકાસી શકાય છે. મોટી સિસ્ટમમાં સુધારો થવાની રાહ જોયા વગર, દરેક નાગરિકે કટોકટીની પળો સર્જાય તે પહેલાં જ પોતાની પાત્રતા અગાઉથી ચકાસી લેવી જ જોઈએ. આગામી સમયમાં જ્યારે પણ કોઈ પરિવારને હોસ્પિટલના બિલ ચૂકવવા માટે દેવાદાર બનતા જોઈએ, ત્યારે તેમને આ યોજનાઓ વિશે માર્ગદર્શન પૂરું પાડવું આપણી નૈતિક ફરજ બની રહે છે.
