તાજેતરમાં જાહેર થયેલા એક વૈશ્વિક પર્યાવરણ અહેવાલ અનુસાર સમગ્ર વિશ્વમાં વન્યજીવોની સંખ્યામાં ચિંતાજનક ઘટાડો નોંધાઈ રહ્યો છે, ત્યારે ભારતમાંથી એક અત્યંત પ્રોત્સાહક ચિત્ર સામે આવ્યું છે. પાછલા પાંચ દાયકાઓમાં વૈશ્વિક સ્તરે કુદરતી આવાસનો વિનાશ અને અનિયંત્રિત માનવીય હસ્તક્ષેપને કારણે મોનિટર કરાયેલા વન્યજીવોની વસ્તીમાં સરેરાશ ૭૩ ટકા જેટલો જંગી ઘટાડો થયો છે. આ વૈશ્વિક સંકટ વચ્ચે ભારતે પોતાના સઘન અને આયોજનબદ્ધ વન્યજીવ સંરક્ષણ પ્રયાસો થકી વાઘ અને સિંહ સહિતની બિગ કેટ્સની વસ્તીમાં નોંધપાત્ર વધારો હાંસલ કર્યો છે, જે સમગ્ર વિશ્વ માટે એક અનુકરણીય ઉદાહરણ સાબિત થયું છે.
ભારતમાં અમલમાં મુકાયેલા વિશેષ સંરક્ષણ પ્રોજેક્ટ્સને પરિણામે દેશમાં વાઘની કુલ વસ્તી વધીને ૩,૬૮૨ સુધી પહોંચી ગઈ છે. આ જ રીતે, ગુજરાતના ગૌરવ સમાન એશિયાઈ સિંહોની સંખ્યામાં પણ અસાધારણ ઉછાળો જોવા મળ્યો છે. સૌરાષ્ટ્રના ગીર જંગલ અને તેની આસપાસના વિસ્તારોમાં વર્ષ ૨૦૨૦માં સિંહોની સંખ્યા ૬૭૪ હતી, જે વધીને વર્ષ ૨૦૨૫માં ૮૯૧ પર પહોંચી ગઈ છે. વાઘ અને સિંહ ઉપરાંત દેશમાં એકશિંગી ગેંડા, દીપડા તેમજ ગંગા નદીની ડોલ્ફિનની સંખ્યામાં પણ વૃદ્ધિ નોંધાઈ છે. જોકે, વિશ્વભરમાં મીઠા પાણીના પરિસ્થિતિ તંત્ર અને જળાશયોના જીવોમાં ૮૫ ટકા સુધીનો ઘટાડો થયો છે ત્યારે ભારતમાં આ મુખ્ય પ્રજાતિઓનો વધારો આશાનું કિરણ જગાવે છે.
સંખ્યાત્મક વધારાની ઉજળી બાજુની સાથે જ કેટલાક ગંભીર અને જટિલ પડકારો પણ સપાટી પર આવ્યા છે. દેશમાં પ્રાણીઓની સંખ્યા વધી છે પરંતુ કુદરતી જંગલોનો વિસ્તાર સતત સંકોચાઈ રહ્યો છે. હાલમાં આશરે ૪૫ ટકા જેટલા વાઘ સુરક્ષિત અભયારણ્યોની બહાર માનવ વસાહતોની નજીક રહેવા મજબૂર બન્યા છે, જેના કારણે માનવ-પ્રાણી સંઘર્ષની ઘટનાઓમાં ચિંતાજનક વધારો થયો છે. બીજી તરફ, વિશ્વના એકમાત્ર એશિયાઈ સિંહો માત્ર ગીર અને આસપાસના સીમિત ૩૫,૦૦૦ ચોરસ કિલોમીટર વિસ્તારમાં જ વસે છે. અહીં વધતા જતા ઉદ્યોગો, હાઈવે, રેલવે નેટવર્ક અને માનવ દબાણને કારણે તેમનું અસ્તિત્વ સતત જોખમમાં મુકાઈ રહ્યું છે. કોઈ મોટો રોગચાળો કે કુદરતી હોનારત આ દુર્લભ વસ્તી માટે વિનાશક સાબિત થઈ શકે છે.
આ વિરોધાભાસી પરિસ્થિતિ વચ્ચે પર્યાવરણવિદો સ્પષ્ટપણે માને છે કે આર્થિક વિકાસ અને વન્યજીવ સંરક્ષણ વચ્ચે મજબૂત સંતુલન સાધવું અનિવાર્ય છે. ભારતે જેમ હરિત ઊર્જા અને સૌર ઊર્જા તરફ કદમ વધાર્યા છે, તેમ જ વન્યજીવોના કુદરતી કોરિડોર અને જંગલોના સંરક્ષણ માટે કડક નીતિઓનું પાલન કરવું પડશે. પ્રાણીઓની વસ્તી વધવાની સાથે તેમના કુદરતી રહેઠાણોનું રક્ષણ સુનિશ્ચિત થશે તો જ આ વન્યજીવોનું ભવિષ્ય દીર્ઘકાલીન ધોરણે સુરક્ષિત રહી શકશે.
