પિતૃ પક્ષનો અંતિમ અને સર્વાધિક મહત્વપૂર્ણ દિવસ એટલે કે સર્વપિતૃ અમાવસ્યા આજે શ્રદ્ધાભેર ઉજવાઈ રહી છે. આ પવિત્ર તિથિને મહાલયા અમાવસ્યા અથવા વિસર્જની અમાવસ્યા તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. સનાતન ધર્મની પરંપરા અનુસાર, શ્રાદ્ધ પક્ષ દરમિયાન પૃથ્વીલોક પર પધારેલા તમામ પિતૃઓને આજના દિવસે અત્યંત આદર અને ભાવપૂર્વક પોતાના લોકમાં પાછા ફરવા માટે વિદાય આપવામાં આવે છે. આ દિવસે કુળના તમામ જ્ઞાત તેમજ અજ્ઞાત પિતૃઓના નામે શ્રાદ્ધ કર્મ, જળ અર્પણ અર્થાત્ તર્પણ અને યથાશક્તિ દાન-પુણ્ય કરવાની વિશેષ પરંપરા સદીઓથી ચાલી આવે છે.
શાસ્ત્રોક્ત માન્યતાઓ મુજબ, શ્રાદ્ધ વિધિ સંપન્ન કરવા માટે દિવસનો ચોક્કસ સમય નિર્ધારિત કરવામાં આવ્યો છે. પિતૃઓનું તર્પણ વહેલી સવારે, સંધ્યાકાળે કે સૂર્યાસ્ત પછી કરવું સર્વથા વર્જિત માનવામાં આવે છે. પિતૃ તર્પણ માત્ર બપોરના સમયે આવતા કુતુપ, રોહિણ અને અપરાહ્ન કાળમાં જ શ્રેષ્ઠ ફળદાયી રહે છે. અમાવસ્યા તિથિ સવારે ૦૭:૨૨ વાગ્યાથી શરૂ થઈને બીજા દિવસે સવારે ૦૫:૨૮ વાગ્યા સુધી રહેશે. પંચાંગ અનુસાર શ્રાદ્ધ અને તર્પણ માટે પ્રથમ કુતુપ મુહૂર્ત સવારે ૧૧:૪૫ થી બપોરે ૧૨:૩૧ વાગ્યા સુધી ૪૭ મિનિટ માટે રહેશે, જ્યારે રોહિણ મુહૂર્ત બપોરે ૧૨:૩૧ થી ૦૧:૧૭ વાગ્યા સુધી ૪૭ મિનિટ માટે ઉપલબ્ધ રહેશે.
આ ઉપરાંત શ્રાદ્ધ કર્મ માટે સૌથી મહત્વપૂર્ણ ગણાતો અપરાહ્ન કાળ બપોરે ૦૧:૧૮ થી ૦૩:૩૭ વાગ્યા સુધી રહેશે, જેનો કુલ સમયગાળો ૨ કલાક અને ૨૦ મિનિટનો છે. એવી ધાર્મિક માન્યતા છે કે આ નિર્ધારિત મુહૂર્તોમાં અર્પણ કરવામાં આવેલું જળ અને અન્ન પિતૃઓ સહર્ષ સ્વીકારે છે. જે લોકો પોતાના પૂર્વજોની ચોક્કસ તિથિ જાણતા ન હોય, તેઓ આ દિવસે શ્રાદ્ધ કરીને પિતૃદોષમાંથી મુક્તિ મેળવી શકે છે. નિયત સમયે શાસ્ત્રોક્ત વિધિ પૂર્ણ કરવાથી પિતૃઓની આત્મા તૃપ્ત થાય છે અને ઘરમાં સુખ, શાંતિ તથા સમૃદ્ધિનો વાસ રહે છે.
