ભારતીય સિનેમાના સુવર્ણ યુગના અગ્રણી ફિલ્મ સર્જક અને અભિનેતા ગુરુ દત્તની આજે પુણ્યતિથિ છે. પોતાના જીવનકાળ દરમિયાન તેમણે બનાવેલી ‘પ્યાસા’, ‘કાગઝ કે ફૂલ’ અને ‘સાહિબ બીબી ઔર ગુલામ’ જેવી ક્લાસિક ફિલ્મો માત્ર ભારતમાં જ નહીં, પરંતુ વૈશ્વિક સિનેમા જગતમાં અનન્ય સ્થાન ધરાવે છે. સિનેમાના અભ્યાસુઓ માટે આજે પણ તેમની ફિલ્મો પાઠ્યપુસ્તક સમાન ગણાય છે. ફિલ્મી પડદે ગહન દાર્શનિક વિચારો અને માનવીય સંવેદનાઓને જીવંત કરનાર આ કલાકારનું સાચું નામ વસંત કુમાર શિવશંકર પાદુકોણ હતું. બાળપણમાં ગંભીર બીમારી બાદ એક સંતની સલાહથી તેમનું નામ ગુરુ દત્ત રાખવામાં આવ્યું હતું.
ગુરુ દત્તની શરૂઆત અત્યંત સંઘર્ષપૂર્ણ રહી હતી. આર્થિક સંકડામણને કારણે તેઓ કોલેજનો અભ્યાસ પૂર્ણ કરી શક્યા નહોતા અને આજીવિકા માટે તેમણે કલકત્તામાં ટેલિફોન ઓપરેટર તરીકે પણ કામ કર્યું હતું. બાદમાં નૃત્ય પ્રત્યેના લગાવને કારણે તેમણે ઉદય શંકરની સંસ્થામાં નૃત્યની તાલીમ લીધી અને પુણેના જાણીતા પ્રભાત સ્ટુડિયોમાં સહાયક નૃત્ય નિર્દેશક તરીકે પ્રવેશ કર્યો. અહીં તેમની મુલાકાત અભિનેતા દેવ આનંદ સાથે થઈ, જે આગળ જતાં ગાઢ મિત્રતામાં પરિણમી. વર્ષ ૧૯૪૬માં ‘હમ એક હૈ’ ફિલ્મથી શરૂ થયેલી તેમની સફર ધીમે ધીમે અભિનય અને દિગ્દર્શન તરફ આગળ વધી અને તેઓ ફિલ્મ જગતના સર્વોચ્ચ શિખરે પહોંચ્યા.
સફળતાના શિખરે બિરાજમાન આ મહાન સર્જકનું અંગત જીવન ભારે ઉથલપાથલથી ભરેલું રહ્યું હતું. વર્ષ ૧૯૫૩માં જાણીતા ગાયિકા ગીતા દત્ત સાથે લગ્ન કર્યા બાદ દાંપત્યજીવનમાં તણાવ શરૂ થયો હતો. બીજી તરફ તેમની મહત્ત્વાકાંક્ષી ફિલ્મ ‘કાગઝ કે ફૂલ’ બોક્સ ઓફિસ પર નિષ્ફળ જતાં તેઓ ભારે આર્થિક અને માનસિક આઘાતમાં સરી પડ્યા હતા. સંબંધોની ગૂંચવણ અને નાણાકીય મુશ્કેલીઓએ તેમને અંદરથી તોડી નાખ્યા હતા. માત્ર ૩૯ વર્ષની નાની વયે આ મહાન સર્જકનું રહસ્યમય સંજોગોમાં અવસાન થયું હતું. ભલે તેઓ અકાળે વિદાય પામ્યા, પરંતુ તેમનો કલાવારસો વિશ્વ સિનેમાના ઇતિહાસમાં હંમેશા અમર રહેશે.
