હિન્દુ સનાતન પરંપરામાં જન્મથી લઈને મૃત્યુ સુધીના સોળ સંસ્કારોનું વિશેષ મહત્વ દર્શાવવામાં આવ્યું છે. આ સોળ સંસ્કારોમાં જીવનનો છેલ્લો અને અત્યંત મહત્વપૂર્ણ પડાવ એટલે અંતિમ સંસ્કાર. આપણા દેશમાં સદીઓથી મોટાભાગના પ્રાચીન સ્મશાન ઘાટ પવિત્ર નદીઓના તટ પર સ્થાપિત કરવાની પરંપરા જોવા મળે છે. કાશી, હરિદ્વાર અને પ્રયાગરાજ જેવા પાવન તીર્થક્ષેત્રોમાં ગંગા કિનારે અગ્નિસંસ્કાર કરવાનું વિશેષ મહાત્મ્ય છે. ત્યારે સહજ રીતે સવાલ થાય કે આખરે નદી કિનારે જ અગ્નિસંસ્કાર શા માટે કરવામાં આવે છે અને તેની પાછળ કયું આધ્યાત્મિક રહસ્ય છુપાયેલું છે.
હિન્દુ દર્શન અનુસાર માનવ દેહ પૃથ્વી, જળ, અગ્નિ, વાયુ અને આકાશ એમ પંચમહાભૂતોથી બનેલો છે. મૃત્યુ પછી અગ્નિસંસ્કાર દ્વારા આ નશ્વર દેહને ફરીથી પ્રકૃતિના મૂળ તત્વોમાં વિલીન કરવામાં આવે છે. અગ્નિ દેહના ભૌતિક સ્વરૂપને ભસ્મીભૂત કરે છે, જ્યારે નદી જળતત્વનું સાક્ષાત પ્રતીક હોવાથી સમગ્ર પ્રક્રિયા કુદરતી રીતે પૂર્ણ થાય છે. આપણા શાસ્ત્રોમાં ગંગા, યમુના અને સરસ્વતી જેવી પવિત્ર સરિતાઓને મોક્ષ આપનારી માનવામાં આવી છે. એવી પ્રબળ માન્યતા છે કે પવિત્ર જળના સાંનિધ્યમાં અંતિમ ક્રિયા થવાથી અને રાખનું વિસર્જન થવાથી જીવને સંસારના બંધનોમાંથી મુક્તિ મળે છે અને આત્મા મોક્ષગતિ પ્રાપ્ત કરે છે.
જોકે, આજના આધુનિક યુગમાં ઘણા લોકોના મનમાં પ્રશ્ન થાય છે કે જ્યાં આસપાસ કોઈ નદી ન હોય ત્યાં અંતિમ સંસ્કાર કરવાથી શું તે અધૂરા ગણાય? ધાર્મિક વિદ્વાનોના મતે નદી કિનારે અંતિમ સંસ્કાર કરવા શુભ અને પુણ્યશાળી છે, પરંતુ તે કોઈ અનિવાર્ય બંધન નથી. જે સ્થળોએ નદી ઉપલબ્ધ ન હોય, ત્યાં સ્મશાનગૃહમાં વિધિપૂર્વક દાહસંસ્કાર કર્યા પછી મૃતકના અસ્થિઓને એકત્ર કરી પાછળથી કોઈપણ પવિત્ર નદીમાં વિસર્જિત કરી શકાય છે. આમ, અસ્થિ વિસર્જનની વિધિ દ્વારા પણ પૂર્વજોની મુક્તિ અને આત્માની પરમ શાંતિની ધાર્મિક ભાવના પૂર્ણપણે જળવાઈ રહે છે.
