નાણા મંત્રાલય દ્વારા તાજેતરમાં જારી કરાયેલા નિર્દેશો અનુસાર, દેશભરની તમામ સ્વૈચ્છિક સંસ્થાઓના કોર્પસ ફંડ, આંતરિક સંસાધનો, વપરાયા વગરના ભંડોળ અને ખર્ચની પદ્ધતિઓનું વ્યાપક મૂલ્યાંકન કરવામાં આવશે. સરકારી અધિકારીઓના જણાવ્યા મુજબ, મુખ્ય હેતુ એ જાણવાનો છે કે આ સંસ્થાઓ પાસે વાસ્તવમાં કેટલું નાણાકીય ભંડોળ ઉપલબ્ધ છે, તેઓ કેટલો ખર્ચ કરે છે અને જો તેઓ પોતાના સંસાધનો ઊભી કરી શકતી હોય તો દર વર્ષે નવા સરકારી અનુદાનની શા માટે જરૂર પડે છે. આ સમીક્ષા થકી જાહેર નાણાના યોગ્ય ઉપયોગ અને ખર્ચની ગુણવત્તા સુનિશ્ચિત કરવા પર વિશેષ ભાર મૂકવામાં આવી રહ્યો છે.
સરકારના આ અભિયાન પાછળનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ખર્ચને તર્કસંગત બનાવવાનો અને પબ્લિક ફંડ્સના શ્રેષ્ઠ ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે. નાણાકીય વર્ષ 2025-26 દરમિયાન સરકારે આવી સંસ્થાઓ માટે અંદાજે 1.31 લાખ કરોડ રૂપિયા અને ચાલુ નાણાકીય વર્ષમાં 1.39 લાખ કરોડ રૂપિયાનું અનુદાન ફાળવ્યું હતું. જોકે, તપાસમાં એવું સામે આવ્યું છે કે અનેક સંસ્થાઓ પાસે અગાઉના અનુદાનની બચેલી રકમ, વ્યાજની આવક અને આંતરિક કમાણીથી મોટું સરપ્લસ રિઝર્વ જમા થઈ ગયું હોવા છતાં તેઓ મંત્રાલયો પાસેથી વધુ નાણાકીય ફાળવણી મેળવી રહી છે. આ પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને વિભાગોને સંસ્થાઓની નાણાકીય ટકાઉપણાની ચકાસણી કરવા અને જરૂર જણાય ત્યાં તેમનું વિલીનીકરણ (Mergers) કરવાની ભલામણ કરવા પણ કહેવાયું છે.
ચાલુ વર્ષના નવેમ્બર સુધીના આંકડાઓ અનુસાર, કેન્દ્ર સરકાર હેઠળ સંશોધન, ઉચ્ચ શિક્ષણ, તબીબી અને મેનેજમેન્ટ ક્ષેત્રે લગભગ 487 સ્વૈચ્છિક સંસ્થાઓ અને 23 વૈધાનિક સંસ્થાઓ કાર્યરત છે. નાણા મંત્રાલયે તમામ સંબંધિત વિભાગો પાસેથી માર્ચ 2025 અને માર્ચ 2026 સુધીના કોર્પસ બેલેન્સ, છેલ્લા ત્રણ વર્ષના વાસ્તવિક ખર્ચ તેમજ સપ્ટેમ્બર 2026 સુધીના ખર્ચની વિગતો માંગી છે. આ વ્યાપક કસરતથી બજેટ ફાળવણીમાં પારદર્શિતા આવશે અને જે સંસ્થાઓ ખરેખર જરૂરિયાતમંદ છે તેમને જ યોગ્ય નાણાકીય સહાય મળી રહેશે તેવી અપેક્ષા છે.
