સનાતન ધર્મમાં પૂજા-અર્ચના દરમિયાન ચંદનનો ઉપયોગ સદીઓ જૂની પવિત્ર પરંપરા છે. સંસ્કૃત સાહિત્યમાં 'શ્રીખંડ' તરીકે ઓળખાતા ચંદનને માત્ર એક સુગંધિત કાષ્ઠ તરીકે જ નહીં, પરંતુ શુદ્ધતા, શીતળતા અને સાત્વિક ઊર્જાના પ્રતીક તરીકે સ્વીકારવામાં આવ્યું છે. શિવલિંગ પર શીતળ ચંદનનો લેપ હોય કે ભગવાન વિષ્ણુ તથા અન્ય દેવી-દેવતાઓને શ્વેત કે રક્ત ચંદન અર્પણ કરવાનું હોય, તેના વિના પૂજાવિધિ પૂર્ણ ગણાતી નથી. ધાર્મિક માન્યતાઓ અનુસાર, ઈશ્વરની આરાધનામાં સમર્પિત ભાવથી ચંદન ચડાવવાથી વાતાવરણ પવિત્ર બને છે અને સાધકના મનમાં દૈવીય ચેતનાનો સંચાર થાય છે.
દેવપૂજન ઉપરાંત કપાળ પર ચંદનનું તિલક ધારણ કરવાની પ્રથા પાછળ પણ ગહન રહસ્ય છુપાયેલું છે. પ્રાચીન જ્ઞાન અને યોગશાસ્ત્ર મુજબ બંને ભ્રમરોની વચ્ચેનું સ્થાન આજ્ઞાચક્ર તરીકે ઓળખાય છે, જે મનની એકાગ્રતા અને બૌદ્ધિક ક્ષમતાનું કેન્દ્ર છે. પૂજા કે અનુષ્ઠાન બાદ આ સ્થાન પર ચંદનનું તિલક લગાવવાથી મનની ચંચળતા અટકે છે અને શાંતિનો અનુભવ થાય છે. ચંદનની કુદરતી સુગંધ માનસિક તણાવ, થાક અને ચિંતાને હળવી કરવામાં મદદ કરે છે, જેનાથી નકારાત્મક વિચારોથી મુક્તિ મળે છે અને સાધના વધુ ફળદાયી બને છે.
ધાર્મિક દૃષ્ટિકોણની સાથે સાથે ચંદનનું આરોગ્યલક્ષી અને સાધનાત્મક મહત્વ પણ અનન્ય છે. ચંદનની પ્રકૃતિ શીતળ હોવાથી ઉનાળાની ઋતુમાં કે શારીરિક ગરમીના કારણે થતા માથાના દુખાવામાં તેનો લેપ અકસીર સાબિત થાય છે. આયુર્વેદિક દ્રષ્ટિએ પણ તે ત્વચાને તેજસ્વી રાખવામાં અને વધારાની તૈલીયતા ઘટાડવામાં અત્યંત ગુણકારી છે. આ ઉપરાંત, મા સરસ્વતી, ગાયત્રી માતા અને લક્ષ્મીજીની કૃપા પ્રાપ્ત કરવા માટે ચંદનની માળાથી મંત્રજાપ કરવાનું વિશેષ વિધાન છે, જે ધ્યાનને સ્થિર રાખે છે. આમ, ચંદન માત્ર પૂજાની સામગ્રી ન રહેતાં મન, શરીર અને આત્માને શીતળતા આપતું દિવ્ય માધ્યમ છે.
