સનાતન ધર્મ અને ભારતીય સંસ્કૃતિમાં દેવપૂજન દરમિયાન ચંદનનો ઉપયોગ અનિવાર્ય માનવામાં આવે છે. ચંદન માત્ર એક સુગંધિત કાષ્ઠ નથી, પરંતુ તે પવિત્રતા, સાત્વિકતા અને પરમ શાંતિનું સર્વોચ્ચ પ્રતીક છે. સંસ્કૃત સાહિત્યમાં ‘શ્રીખંડમ્’ તરીકે ઓળખાતું ચંદન દેવી-દેવતાઓને અતિ પ્રિય છે. શાસ્ત્રોક્ત માન્યતાઓ અનુસાર દેવાધિદેવ મહાદેવના શિવલિંગ પર ચંદનનો શીતળ લેપ કરવો અત્યંત પુણ્યશાળી ગણાય છે, જ્યારે ભગવાન વિષ્ણુ અને તેમના અવતારોની આરાધનામાં શ્વેત તેમજ રક્ત ચંદન અર્પણ કરવાનો વિશેષ મહિમા છે. ઈશ્વરને ચંદન અર્પણ કરવાથી પૂજા સ્થળે દિવ્ય સકારાત્મક ઊર્જાનો સંચાર થાય છે.
ધાર્મિક વિધિ પૂર્ણ થયા બાદ કપાળ પર ચંદનનું તિલક ધારણ કરવાની પરંપરા સદીઓ જૂની અને વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિકોણ ધરાવતી છે. માનવ શરીરમાં બંને ભ્રમરોની મધ્યમાં રહેલું આજ્ઞાચક્ર અત્યંત સંવેદનશીલ કેન્દ્ર માનવામાં આવે છે. ચંદનની મૂળ તાસીર શીતળ હોવાથી મસ્તક પર તેનું તિલક લગાવવાથી મગજ શાંત રહે છે અને એકાગ્રતામાં અદભુત વધારો થાય છે. દૈનિક જીવનમાં થતા માનસિક તણાવ, થાક અને નકારાત્મક વિચારોને દૂર રાખવામાં આ સુગંધ રામબાણ ઈલાજ સાબિત થાય છે. ખાસ કરીને ઉનાળાની ઋતુમાં ગરમી કે અતિશય પરિશ્રમથી થતા માથાના દુખાવામાં ચંદનનો શીતળ સ્પર્શ તાત્કાલિક રાહત પહોંચાડે છે.
ચંદનનું મહત્વ માત્ર તિલક કે પૂજન સામગ્રી પૂરતું સીમિત નથી, પરંતુ આધ્યાત્મિક સાધના અને ત્વચાના સ્વાસ્થ્યમાં પણ તેનું અગ્રણી સ્થાન છે. સાધકો દ્વારા ચંદનના મણકાની માળા વડે દેવી ગાયત્રી, માં સરસ્વતી અને માં લક્ષ્મીના મંત્રોનો જાપ કરવો અત્યંત ફળદાયી માનવામાં આવે છે, જેનાથી ચિત્ત સ્થિર બને છે. આ ઉપરાંત ચંદનનો કુદરતી લેપ ત્વચા માટે ઉત્તમ ઔષધિ સમાન છે, જે વધારાની તૈલીયતા દૂર કરી ત્વચાને તેજસ્વી અને શીતળ રાખે છે. આમ, પૂજા-અનુષ્ઠાનમાં ચંદનનો ઉપયોગ આધ્યાત્મિક શ્રદ્ધાની સાથે સાથે માનસિક અને શારીરિક સ્વાસ્થ્યનું પણ સંતુલન જાળવે છે.
