દર વર્ષે શિયાળાની આગમન સાથે જ રાષ્ટ્રીય રાજધાની દિલ્હીમાં હવાની ગુણવત્તા કથળવાની જૂની સમસ્યા ફરી વિકરાળ સ્વરૂપ ધારણ કરે છે. આ વર્ષે પણ દિવાળીનો તહેવાર દિલ્હીવાસીઓ માટે શ્વાસ લેવામાં મુશ્કેલીઓ લઈને આવ્યો છે. સેન્ટર ફોર રિસર્ચ ઓન એનર્જી એન્ડ ક્લીન એર (CREA) ના સંશોધન મુજબ, આ વર્ષની દિવાળી સમગ્ર વર્ષનો ચોથો સૌથી વધુ પ્રદૂષિત દિવસ સાબિત થયો હતો, જેમાં PM2.5 નું સરેરાશ પ્રમાણ પ્રતિ ક્યુબિક મીટર 257 માઈક્રોગ્રામ નોંધાયું હતું. તહેવાર અગાઉના દિવસોની સ્થિતિ પણ એટલી જ ચિંતાજનક રહી હતી, જે દર્શાવે છે કે વાયુ પ્રદૂષણ માત્ર એક દિવસની નહીં પરંતુ લાંબા સમયથી ચાલી આવતી ગંભીર કટોકટી છે.
આ ગંભીર સમસ્યા વચ્ચે 'ગ્રીન ક્રેકર્સ' (પર્યાવરણ અનુકૂળ ફટાકડા) ના ઉત્પાદન અને માર્કેટિંગને લઈને વ્યાપક ચર્ચા શરૂ થઈ છે. CSIR-NEERI ના માળખા હેઠળ તૈયાર કરાયેલા આ ફટાકડાથી પરંપરાગત ફટાકડાની સરખામણીમાં ઓછામાં ઓછા 30 ટકા પ્રદૂષણ ઘટવાનો દાવો કરવામાં આવે છે. જોકે, પર્યાવરણવિદોનું માનવું છે કે બજારમાં નકલી સર્ટિફિકેટ સાથે સામાન્ય ફટાકડા વેચાઈ રહ્યા છે અને ગ્રીન ક્રેકર્સના દાવા માત્ર આંખમાં ધૂળ નાખવા સમાન છે. નિષ્ણાતોના મતે, માત્ર ફટાકડાના પ્રકાર બદલવાથી પ્રદૂષણ કાબૂમાં નહીં આવે, પરંતુ જ્યાં સુધી વાહનોનો ધુમાડો, બાંધકામની રજકણો અને ઔદ્યોગિક પ્રદૂષણ જેવા મૂળભૂત કારણો પર કડક કાર્યવાહી નહીં થાય ત્યાં સુધી સ્થિતિ સુધરવાની નથી.
આ સમગ્ર કટોકટી પાછળ નબળી અમલીકરણ વ્યવસ્થા અને ડેટાની પારદર્શિતાનો અભાવ પણ મુખ્ય કારણો તરીકે સામે આવ્યા છે. સર્વોચ્ચ અદાલતે ફટાકડા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકવાને બદલે નિયંત્રિત ઉપયોગની છૂટ આપી છે, પરંતુ સ્થાનિક સ્તરે સમય મર્યાદા અને નિયમોના ભંગ બદલ કડક દંડાત્મક કાર્યવાહી થતી નથી. બીજી તરફ, પ્રદૂષણ માપતા કેન્દ્રો પરથી પૂરતો ડેટા ન મળવો અને PM2.5 ની મર્યાદા એક নির্দিষ্ট સ્તરે જ અટકી જવી તે પણ વહીવટી બેદરકારીની પોલ ખોલે છે. જો સમયસર વૈજ્ઞાનિક અભિગમ અપનાવીને કડક પગલાં નહીં ભરવામાં આવે, તો દિલ્હીવાસીઓને દર વર્ષે આ ઝેરી હવાની વચ્ચે જીવવાની મજબૂરીનો સામનો કરવો જ પડશે.
