શિક્ષણ જગતમાં પુસ્તકો પર સેન્સરશીપ અને પ્રતિબંધોનું પ્રમાણ અત્યંત ચિંતાજનક સ્તરે પહોંચી ગયું છે. તાજેતરમાં જાહેર થયેલા એક વ્યાપક આંતરરાષ્ટ્રીય અહેવાલમાં સામે આવ્યું છે કે પાછલા એક જ વર્ષ દરમિયાન વિવિધ સરકારી અને જાહેર શાળાઓમાં લગભગ બાર હજાર જેટલા પુસ્તકો પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે. આ આંકડો અત્યાર સુધીનો સૌથી મોટો ઐતિહાસિક ઉછાળો દર્શાવે છે, જે શિક્ષણ ક્ષેત્રે વૈચારિક સ્વાતંત્ર્ય અને અભિવ્યક્તિની આઝાદી સામે ગંભીર સવાલો ઊભા કરી રહ્યો છે. શૈક્ષણિક સંસ્થાઓના પુસ્તકાલયોમાંથી પુસ્તકો હટાવવાની આ ઝુંબેશ ખૂબ ઝડપથી વિસ્તરી રહી છે.
અહેવાલ અનુસાર, જે પુસ્તકો પર સૌથી વધુ પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યા છે અથવા જેમને પડકારવામાં આવ્યા છે, તેમાં મુખ્યત્વે નસ્લીય સમાનતા, સામાજિક વાસ્તવિકતા, જાતીયતા અને લૈંગિક ઓળખ જેવા સંવેદનશીલ વિષયો પર લખાયેલા સાહિત્યનો સમાવેશ થાય છે. કેટલાક રૂઢિચુસ્ત જૂથો દ્વારા આવા ગંભીર વિષયો પરના પુસ્તકોને વિદ્યાર્થીઓની પહોંચથી દૂર રાખવાના આક્રમક પ્રયાસો કરવામાં આવી રહ્યા છે. આશ્ચર્યજનક બાબત એ છે કે વિશ્વવિખ્યાત લેખક સ્ટીફન કિંગના પુસ્તકો પર સૌથી વધુ વાંધા ઉઠાવવામાં આવ્યા છે. આ ઉપરાંત 'ધ હેન્ડમેઇડ્સ ટેલ' અને 'સ્પીક' જેવી ચર્ચાસ્પદ અને પુરસ્કૃત કૃતિઓને પણ શાળાઓમાંથી બહારનો રસ્તો બતાવી દેવાયો છે.
શિક્ષણશાસ્ત્રીઓ, સાહિત્યકારો અને માનવ અધિકાર કાર્યકરોએ પુસ્તકો પરના આ આડેધડ પ્રતિબંધો સામે ભારે આક્રોશ વ્યક્ત કર્યો છે. નિષ્ણાતોનું સ્પષ્ટ માનવું છે કે પુસ્તકો પર સેન્સરશીપ લાદવાથી વિદ્યાર્થીઓની વિવેચનાત્મક વિચારસરણી, જિજ્ઞાસા અને વિવિધ સામાજિક દ્રષ્ટિકોણને સમજવાની ક્ષમતા કુંઠિત થાય છે. શાળાનું વાતાવરણ એવું હોવું જોઈએ જ્યાં બાળકોને વાસ્તવિકતાઓ વિશે મુક્તપણે શીખવાની તક મળે. પુસ્તકોને હટાવવાની આ પદ્ધતિ માત્ર જ્ઞાનને મર્યાદિત નથી કરતી, પરંતુ તે મુક્ત સંવાદ અને લોકતાંત્રિક મૂલ્યોની પરંપરાને પણ નબળી પાડે છે. જો આ પ્રવૃત્તિ અટકશે નહીં, તો નવી પેઢી સમૃદ્ધ સાહિત્યિક વારસાથી વંચિત રહી જશે.
