શરીરની સામાન્ય પ્રક્રિયા તરીકે ખાંસી આવવી એ શ્વસન માર્ગમાંથી હાનિકારક કણોને બહાર કાઢવાનો કુદરતી રસ્તો છે. સામાન્ય શરદી કે ફ્લૂ પછી થોડા દિવસો સુધી ખાંસી રહેવી સ્વાભાવિક છે, પરંતુ જો આ સમસ્યા ત્રણ અઠવાડિયા કે તેથી વધુ સમય સુધી ચાલુ રહે, તો તેને ક્યારેય સામાન્ય ગણીને અવગણવી જોઈએ નહીં. લાંબા સમય સુધી રહેતી ખાંસી એ કોઈ ગંભીર બીમારીનો સંકેત હોઈ શકે છે. સતત ખાંસી થવા પાછળ ધૂળની એલર્જી, અસ્થમા, શ્વાસનળીમાં સોજો, ધૂમ્રપાન અથવા પેટમાં બનતો એસિડ ગળા સુધી આવવો જેવા અનેક કારણો જવાબદાર હોઈ શકે છે. આ ઉપરાંત કેટલાક કિસ્સાઓમાં ફેફસાંનો ચેપ કે ક્ષય રોગ એટલે કે ટીબી જેવી ગંભીર બીમારી પણ લાંબી ખાંસીનું મૂળ કારણ બની શકે છે.
જો ખાંસી સાથે કેટલાક વિશેષ લક્ષણો દેખાય તો તકેદારી રાખવી અત્યંત આવશ્યક છે. ત્રણ અઠવાડિયાથી વધુ સમયથી ખાંસીની સાથે કફ નીકળવો, સતત તાવ રહેવો, રાત્રે વધુ પડતો પરસેવો થવો અથવા કોઈ પણ ચોક્કસ કારણ વગર શરીરમાં વજન ઘટવું એ ટીબીના પ્રાથમિક લક્ષણો હોઈ શકે છે. આ ઉપરાંત છાતીમાં દુખાવો થવો, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ પડવી, ભૂખ ઓછી લાગવી અને ખાસ કરીને ખાંસી કરતી વખતે લોહી નીકળવું એ અત્યંત ગંભીર સંકેતો છે. જો આવા લક્ષણો જણાય તો જરાય વિલંબ કર્યા વગર તબીબી તપાસ કરાવવી જોઈએ અને શ્વાસ લેવામાં ખૂબ મુશ્કેલી કે તીવ્ર છાતીના દુખાવા જેવી કટોકટીની સ્થિતિમાં તાત્કાલિક નજીકની હોસ્પિટલના ઇમરજન્સી વિભાગમાં પહોંચવું હિતાવહ છે.
સમયસર રોગની ઓળખ થવાથી યોગ્ય સારવાર શરૂ કરવી સરળ બને છે અને બીમારીને વકરતી અટકાવી શકાય છે. ડૉક્ટર સામાન્ય રીતે દર્દીની પૃચ્છા કર્યા બાદ ગળફાની તપાસ દ્વારા ચેપનું કારણ શોધવા, છાતીના એક્સ-રે દ્વારા ફેફસાંની સ્થિતિ જાણવા અને ફેફસાંની કાર્યક્ષમતાની ચકાસણી કરવાની સલાહ આપતા હોય છે. આજના વ્યસ્ત જીવનમાં સ્વાસ્થ્ય પ્રત્યે જાગૃત રહેવું ખૂબ જરૂરી છે અને નિયમિત યોગ કરવાથી શરીરને રોગમુક્ત રાખી શકાય છે. જો કે, કોઈપણ લાંબા સમયની સ્વાસ્થ્ય સમસ્યામાં સ્વ-ઉપચાર કરવાને બદલે તબીબોની યોગ્ય સલાહ અને માર્ગદર્શન હેઠળ જ ઉપચાર કરવો જોઈએ.
