ભારતીય સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં ક્રાંતિ: આકાશ મિસાઇલ બની શકે છે વૈશ્વિક બજારનું નવું નજરાણું

આપણા દેશની સ્વદેશી નિર્મિત 'આકાશ' સપાટીથી આકાશમાં પ્રહાર કરતી મિસાઇલ પ્રણાલીને તાજિકિસ્તાન અને તુર્કમેનિસ્તાન જેવા મધ્ય એશિયાઈ દેશોમાં વેચવાના અહેવાલોથી ભારતની વૈશ્વિક સ્તરે મોટા શસ્ત્ર નિકાસકાર બનવાની મહત્ત્વાકાંક્ષી સફરને નવો વેગ મળ્યો છે. આ વ્યાપારી સોદાઓ ઉપરાંત, મધ્ય એશિયામાં ભારતીય રક્ષણાત્મક ટેકનોલોજીનો પ્રવેશ એવા પ્રદેશમાં નવા દરવાજા ખોલે છે જ્યાં રાષ્ટ્રો રશિયા અને ચીન સિવાયના અન્ય સૈન્ય પુરવઠાકારો તરફ નજર દોડાવી રહ્યા છે. આ અગાઉ આર્મેનિયા અને ફિલિપાઈન્સને પણ ભારત તરફથી મિસાઇલો અને દારૂગોળો મળી ચૂક્યો છે, જે આપણા સંરક્ષણ ઉત્પાદનોની વધતી માંગ અને ક્ષમતાને સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે. આ ઘટનાક્રમ માત્ર હથિયારોના વેપાર પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે ભારતની સંરક્ષણindustrial નીતિમાં આવેલા મોટા પરિવર્તનને પ્રદર્શિત કરે છે.

દાયકાઓ સુધી આપણી સંરક્ષણ ઉત્પાદન વ્યવસ્થા વધુ પડતા નિયંત્રણો અને આયાત પરની નિર્ભરતાથી ઘેરાયેલી હતી, જેના કારણે દેશ વિશ્વનો સૌથી મોટો શસ્ત્ર આયાતકાર બની રહ્યો હતો. પરંતુ હવે આ વિરોધાભાસ ઝડપથી બદલાઈ રહ્યો છે અને સરકારી નીતિઓમાં આવેલા સુધારાના પરિણામે પરિસ્થિતિ પલટાઈ રહી છે. આંકડાકીય દ્રષ્ટિએ વાત કરીએ તો, દેશનું સંરક્ષણ ઉત્પાદન વર્ષ ૨૦૧૪-૧૫ ના ૪૬,૪૨૯ કરોડ રૂપિયાથી વધીને વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬ માં અંદાજે ૧.૭૮ લાખ કરોડ રૂપિયા સુધી પહોંચી ગયું છે. આ સમયગાળા દરમિયાન સંરક્ષણ નિકાસમાં પણ અભૂતપૂર્વ ઉછાળો આવ્યો છે અને તે માત્ર ૬૮૬ કરોડ રૂપિયાથી વધીને રેકોર્ડ ૩૮,૪૨૪ કરોડ રૂપિયા સુધી પહોંચી ગઈ છે, જે આજે વિશ્વના એંસીથી વધુ દેશો સુધી પહોંચી રહી છે. સરકારે આગામી સમય માટે હજુ પણ વધુ મોટા લક્ષ્યાંકો નક્કી કર્યા છે, જેમાં વર્ષ ૨૦૨૯ સુધીમાં વાર્ષિક સંરક્ષણ ઉત્પાદન ત્રણ લાખ કરોડ રૂપિયા અને નિકાસ પચાસ હજાર કરોડ રૂપિયા સુધી પહોંચાડવાનું આયોજન છે.

હવે ભારત માત્ર નાના અસ્પેર પાર્ટ્સ કે ઓછી કિંમતના ઉપકરણો પૂરતું મર્યાદિત ન રહેતા, મિસાઇલો, રડાર, ઇલેક્ટ્રોનિક યુદ્ધ પ્રણાલીઓ, ડ્રોન-વિરોધી ઉપાયો અને નૌકાદળના અદ્યતન સાધનો જેવા સંપૂર્ણ શસ્ત્ર પ્લેટફોર્મની નિકાસ તરફ આગળ વધી રહ્યું છે. બ્રહ્મોસ ક્રૂઝ મિસાઇલ અને આકાશ વાયુ રક્ષા પ્રણાલી આ બદલાવનું જીવંત ઉદાહરણ છે. આ ઉપરાંત અસ્ત્ર મિસાઇલ, તેજસ વિમાનો અને ભારતમાં નિર્મિત નૌકાદળના જહાજો પણ વૈશ્વિક બજારમાં ભારતની સ્થિતિને વધુ મજબૂત બનાવી શકે છે. જો કે, આ મહત્ત્વપૂર્ણ સફળતાઓ વચ્ચે નીતિગત સ્તરે હજુ કેટલાક પડકારો છે જેને ઉકેલવા જરૂરી છે, જેથી નિકાસ માત્ર આર્થિક રીતે સક્ષમ બને એટલું જ નહીં પરંતુ વૈશ્વિક સ્તરે ભારતની પકડ વધુ મજબૂત બની શકે. દેશની આ વધતી શક્તિ આવનારા દિવસોમાં વૈશ્વિક સંરક્ષણ બજારનું સમીકરણ બદલવા માટે સંપૂર્ણપણે સક્ષમ છે.