મહિલાઓના જીવનમાં મેનોપોઝ એટલે કે રજોનિવૃત્તિ એ કોઈ બીમારી નથી પરંતુ એક સ્વાભાવિક અને કુદરતી જૈવિક પ્રક્રિયા છે. સામાન્ય રીતે ૪૫ થી ૫૫ વર્ષની વય વચ્ચે મહિલાઓમાં માસિક ધર્મ કાયમી ધોરણે બંધ થાય છે, જેને તબીબી ભાષામાં મેનોપોઝ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ તબક્કા પાછળનું મુખ્ય કારણ અંડાશયની સક્રિયતામાં ઘટાડો અને એસ્ટ્રોજન તેમજ પ્રોજેસ્ટેરોન જેવા મહત્વપૂર્ણ હોર્મોન્સના સ્તરમાં થતો ધરખમ ઘટાડો છે. એસ્ટ્રોજન હોર્મોન ફક્ત સ્ત્રી પ્રજનનક્ષમતા સાથે જ નહીં, પરંતુ શરીરના હાડકાંની મજબૂતી, હૃદયનું આરોગ્ય, ત્વચા અને ચયાપચયની ક્રિયાઓ સાથે પણ સીધું સંકળાયેલું છે. આ હોર્મોન ઘટવાથી શરીરમાં વ્યાપક પરિવર્તનો જોવા મળે છે.
મેનોપોઝ દરમિયાન મહિલાઓને અચાનક ચહેરા, ગરદન અને છાતીના ભાગે પુષ્કળ ગરમી લાગવી, ત્વચા લાલ થઈ જવી અને ખૂબ પરસેવો વળવો જેવી સમસ્યાઓનો સામનો કરવો પડે છે, જેને હોટ ફ્લેશ કહેવાય છે. રાત્રિના સમયે અતિશય પરસેવો થવાથી ઊંઘમાં ખલેલ પહોંચે છે અને અનિદ્રાની સમસ્યા ઊભી થાય છે. આ ઉપરાંત, એસ્ટ્રોજનની ઊણપને કારણે હાડકાંની ઘનતા ઝડપથી ઘટે છે, જેનાથી સાંધાનો દુખાવો, હાડકાં બટકણાં થવા અને ફ્રેક્ચર થવાનું જોખમ વધી જાય છે. શરીરનું ચયાપચય ધીમું પડવાથી વજન વધવા લાગે છે અને ખાસ કરીને પેટની આસપાસ ચરબી જમા થાય છે. સાથે જ ગુપ્તાંગમાં શુષ્કતા, ખંજવાળ અને વારંવાર પેશાબના ચેપની ફરિયાદ પણ રહે છે.
શારીરિક ફેરફારોની સાથે માનસિક સ્વાસ્થ્ય પર પણ ઊંડી અસર પડે છે. હોર્મોનલ અસંતુલનને લીધે મગજમાં સેરોટોનિન નામના રસાયણનું ઉત્પાદન ઘટે છે, જેના કારણે અકારણ ચિંતા, તણાવ, મૂડ સ્વિંગ, અચાનક ગુસ્સો કે ઉદાસી અને એકાગ્રતાનો અભાવ સર્જાય છે. આ પરિસ્થિતિમાં સંતુલિત જીવનશૈલી અપનાવવી અનિવાર્ય બને છે. કેલ્શિયમ, વિટામિન ડી અને પોષક તત્ત્વોથી ભરપૂર આહાર લેવો, નિયમિત હળવી કસરત, પ્રાણાયામ અને યોગ કરવાથી રાહત મળે છે. પૂરતી ઊંઘ અને હકારાત્મક દૃષ્ટિકોણ કેળવીને તેમજ જરૂર પડ્યે તબીબની યોગ્ય સલાહ અને માર્ગદર્શન મેળવીને આ તબક્કાને સરળતાથી પાર કરી શકાય છે.
