સનાતન હિન્દુ ધર્મમાં એકાદશીના વ્રતનું વિશેષ આધ્યાત્મિક મહત્વ રહેલું છે. તે પૈકી આસો માસના શુક્લ પક્ષમાં આવતી પાપાંકુશા એકાદશી ભગવાન વિષ્ણુની પરમ કૃપા પ્રાપ્ત કરવા માટે અત્યંત ઉત્તમ માનવામાં આવે છે. ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર આ પવિત્ર દિવસે શ્રીહરિના પદ્મનાભ સ્વરૂપની વિધિવત્ પૂજા-અર્ચના, ઉપવાસ અને દાન-પુણ્ય કરવાથી મનુષ્યને જાણે-અજાણે થયેલા તમામ પાપોમાંથી મુક્તિ મળે છે. ‘પાપાંકુશા’ શબ્દ પાપ અને અંકુશના સંયોજનથી બનેલો છે, જેનો સ્પષ્ટ અર્થ વ્યક્તિના દુષ્કર્મો પર નિયંત્રણ લાવી આત્માને શુદ્ધ કરવાનો છે. આ વ્રત શ્રદ્ધાળુઓને પ્રાયશ્ચિત, નિઃસ્વાર્થ ભક્તિ અને સદ્કર્મોના માર્ગે અગ્રેસર થવાની દિવ્ય પ્રેરણા પૂરી પાડે છે.
પદ્મ પુરાણમાં વર્ણવાયેલી કથા અનુસાર, ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરે જ્યારે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણને આસો સુદ એકાદશીના મહાત્મ્ય વિશે જિજ્ઞાસા વ્યક્ત કરી, ત્યારે માધવે જણાવ્યું હતું કે આ વ્રતના પ્રભાવથી કઠોર તપસ્યા અને મહાયજ્ઞો સમાન ઉત્તમ ફળ સહજતાથી પ્રાપ્ત થાય છે. પુરાણોના ઉલ્લેખ મુજબ આ પાવન વ્રત કરવાથી એક હજાર અશ્વમેધ યજ્ઞ અને સૂર્યયજ્ઞ કરવા જેટલું અક્ષય પુણ્ય મળે છે. આ દિવસે ભગવાનનું શ્રદ્ધાપૂર્વક નામસ્મરણ કરવાથી જીવનના સર્વ કષ્ટો અને દોષો નષ્ટ પામે છે. એટલું જ નહીં, શાસ્ત્રોક્ત વિધાન મુજબ આ વ્રત કરવાથી વ્રતીના માતૃપક્ષ તેમજ પિતૃપક્ષની અનેક પેઢીઓનો ઉદ્ધાર થાય છે અને મોક્ષ માર્ગ મોકળો બને છે.
વૈદિક પંચાંગની ગણતરી મુજબ, વર્ષ ૨૦૨૬ માં પાપાંકુશા એકાદશીનું પાવન વ્રત ૨૨ ઓક્ટોબર, ગુરુવારના રોજ રાખવામાં આવશે. જ્યોતિષીય ગણતરી પ્રમાણે એકાદશી તિથિનો પ્રારંભ ૨૧ ઓક્ટોબરના રોજ બપોરે ૨ વાગ્યાને ૧૧ મિનિટે થશે, જ્યારે તેનું સમાપન ૨૨ ઓક્ટોબરના રોજ બપોરે ૨ વાગ્યાને ૪૭ મિનિટે થશે. હિન્દુ ધર્મશાસ્ત્રોના સર્વમાન્ય નિયમ અનુસાર ઉદયાતિથિનું વિશેષ મહત્વ હોવાથી ૨૨ ઓક્ટોબરના દિવસે જ ભક્તિભાવપૂર્વક આ વ્રતનું પાલન કરવામાં આવશે. આ દિવસે ભક્તોએ વહેલી સવારે સ્નાનાદિ પતાવી શ્રીહરિનું ધ્યાન ધરવું અને સાત્વિક આચરણ રાખી વિષ્ણુ સહસ્ત્રનામનો પાઠ કરવો અત્યંત કલ્યાણકારી માનવામાં આવે છે.
